TRIỀU TRƯNG NỮ-VƯƠNG
TRƯNG-VƯƠNG
Ở ngôi ba năm.
Nhà-vua rất hùng-mạnh. Đuổi Tô-Định; dựng nước; xưng vương. Nhưng vì là vua đàn-bà, không làm thành được công nghiệp gây lại nước!...
Húy Trắc, họ Trưng, vốn họ Lạc. Con gái Lạc-tướng ở huyện My-Linh quận Phong-Châu. Vợ Thi-Sách ở huyện Chu-Diên. — Thi-Sách cũng con Lạc-tướng. Con hai nhà lấy lẫn nhau: Sách « Cương-Mục Tập-Lãm » cho chữ « Lạc » là tên một họ thì lầm.— Đóng đô ở My-Linh.
Canh-Tý, năm đầu, năm thứ 16 hiệu Kiến-Vũ bên Hán (40) — mùa Xuân, tháng Hai, nhà vua khổ vì Tô-Định là viên Thái-Thú đem pháp-luật bó-buộc, và thù Định đã giết chồng mình, bèn cùng người em là Nhị, cất quân đánh hãm thành châu. Định chạy về Nam-Hải. Cửu-Chân, Nhật-Nam, Hợp-Phố đều nổi lên ứng theo. Đánh lấy và bình-định được sáu mươi lăm thành ở Lĩnh-Nam. Tự lập làm vua, mới xưng là họ Trưng.
Tân-Sửu, năm thứ hai, — năm thứ 17 hiệu K. V. bên H. (41) — mùa xuân tháng Hai, ngày Ba mươi, nhật-thực.
Vua Hán, vì họ Trưng xưng vương, cất quân đánh hãm các thành ấp; các quận ở biên-giới khổ-sở vì thế; bèn hạ lệnh cho Tràng-Sa, Hợp-Phố cùng Giao-Châu ta phải sắm xe, thuyền, sửa đường-sá, cầu-cống, khoi sông, ngòi bị ngăn-lấp chứa sẵn lương-thóc; phong Mã-Viện làm Phục-Ba tướng-quân; lấy Phù-Nhạc hầu Lưu-Long làm phó-tướng, sang lấn nước ta.
Nhâm-Dần, năm thứ ba, — năm thứ 18 hiệu K. V. bên H. (42), — mùa Xuân, tháng Giêng, Mã-Viện ven bể tiến sang. Theo núi san hơn nghìn dậm đường, tới trên Lãng-Bạc, — phía Tây phố Tây La-Thành gọi là Lãng-Bạc, — đánh với Nhà-vua. Nhà-vua thấy thế-giặc mạnh quá, tự liệu quân mình ô-hợp, sợ chống không nổi, lui giữ Cấm-Khê — sử cũ chép là Kim-khê. — Chúng cũng cho là Nhà-vua đàn-bà, e không thắng nổi giặc, bèn chạy tan. Dòng nước lại bị dứt!
Lê văn Hưu bàn rằng:
Trưng-Trắc, Trưng-Nhị là những người con gái, hô một tiếng mà Cửu-Chân, Nhật-Nam, Hợp-Phố cùng sáu mươi lăm thành ở ngoài Ngũ-lĩnh đều thưa! Lập nước, làm vua, dễ như trở bàn tay vậy! Đủ rõ hình-thế nước ta có thể gây nên cơ-đồ Vương, Bá! Tiếc thay trong khoảng hơn nghìn năm từ sau họ Triệu, cho đến trước họ Ngô, bọn con trai đành chỉ cúi đầu, bó tay, làm tôi-tớ người Tầu! Chẳng hề biết xấu-hổ với hai bà Trưng là những người con gái! Thương ôi! Có thể cho là những hạng tự bỏ hoài mình vậy!
Trở lên Trưng-Nữ-vương đầu từ Canh-Tý, cuối đến Nhâm-Dần gồm ba năm.
Phụ chú