Dị Sử thị nói: Lòng người quỷ quái, nơi nào cũng có; ở các đường lớn nam bắc, tai hại càng nặng. Như cung mạnh ngựa hung, chặn người ngoài cửa thành, thì ai cũng biết. Hoặc có kẻ rạch túi móc bọc, cướp của ngoài chợ, người đi đường ngoảnh lại thì tiền của đã sạch, đó chẳng phải là hạng quỷ quái nhất sao? Lại có kẻ gặp nhau như bèo nước, lời ngọt như rượu ngọt, đến thì từ từ, vào thì rất sâu. Lầm tưởng là bạn tâm giao gặp giữa đường, rồi mắc họa mất tiền của. Tùy cơ đặt bẫy, tình trạng không một dạng; tục vì lời lẽ chúng thấm dần như nước, gọi là "niệm ương". Nay đường phía bắc nhiều lắm, người gặp hại càng đông.
Người làng tôi là Vương Tử Tốn, học trò trong huyện. Có một vị tộc tiên sinh ở kinh làm thái sử thuộc kỳ tịch, Vương sắp đi thăm. Sửa soạn hành trang lên bắc, ra khỏi Tế Nam đi mấy dặm, có một người cưỡi lừa đen phóng theo cùng đi, thỉnh thoảng nói chuyện vặt dẫn dắt, Vương cũng đáp qua lại. Người ấy tự nói: "Tôi họ Trương, là lại huyện Thê Hà, bị huyện lệnh sai đến kinh." Xưng hô khiêm nhún, hầu hạ ân cần, theo mấy chục dặm, hẹn nghỉ chung. Vương đi trước thì y quất lừa đuổi kịp, đi sau thì đứng chờ bên đường. Đầy tớ của Vương nghi, bèn nghiêm mặt từ chối, không cho đi theo. Trương khá xấu hổ, vung roi đi mất. Chiều tối nghỉ quán trọ, Vương tình cờ dạo bước trước sân, thấy Trương đang uống rượu ở gian ngoài. Đang kinh nghi, Trương trông thấy Vương, buông tay đứng chắp, khiêm nhường như kẻ hầu, hỏi thăm sơ sơ. Vương cũng coi là tình cờ gặp, không ngờ vực, nhưng đầy tớ của Vương suốt đêm đề phòng. Gà gáy rồi, Trương đến gọi cùng đi, đầy tớ quát đuổi, y mới đi. Mặt trời đã lên, Vương mới lên đường. Đi chừng nửa ngày, phía trước có một người cưỡi lừa trắng, chừng bốn mươi tuổi, mũ áo chỉnh tề, đầu gục xuống ngủ gật sắp ngã. Lúc trước lúc sau, cứ như vậy hơn mười dặm. Vương lấy làm lạ, hỏi: "Đêm qua làm gì mà mê mệt thế?" Người ấy nghe, bừng tỉnh vươn vai ngáp, nói: "Tôi người Thanh Uyển, họ Hứa, quan huyện lệnh Lâm Truy là Cao Khanh vốn là anh em họ với tôi. Anh tôi dạy học ở nha thự, tôi đến thăm, kiếm chút quà. Đêm nay quán trọ, nhầm ngủ chung với bọn niệm ương, sợ quá không dám nhắm mắt, nên ban ngày mê mệt." Vương cố hỏi: "Niệm ương là gì?" Hứa nói: "Ông ít đi xa, chưa biết hiểm trá. Nay có bọn xấu, lấy lời ngọt dụ khách đi đường, bám theo cùng nghỉ, rồi nhân cơ lừa tiền. Hôm qua có người bà con xa của tôi vì thế mà mất hết lộ phí. Chúng ta đều nên cảnh giác." Vương gật đầu. Trước đó, quan huyện Lâm Truy vốn quen biết Vương, Vương từng vào mạc phủ, biết các môn khách, quả có người họ Hứa, nên không còn nghi. Hai bên hỏi thăm lạnh nóng, Vương lại hỏi tình hình anh y. Hứa hẹn tối cùng ở một quán, Vương nhận lời. Đầy tớ của Vương vẫn ngờ y giả, ngầm bàn với chủ, cố ý chần chừ không tiến, lạc mất nhau, từ đó bặt tăm.
Hôm sau đến trưa, lại gặp một thiếu niên chừng mười sáu mười bảy tuổi, cưỡi con la khỏe, mũ áo chỉnh tề, dung mạo rất đẹp. Cùng đi khá lâu, chưa nói với nhau một lời. Chiều tối, thiếu niên bỗng nói: "Phía trước cách quán Khúc Luật không xa nữa." Vương khẽ đáp. Thiếu niên liền thở dài sụt sùi, như không chịu nổi. Vương hỏi sơ qua, thiếu niên than: "Tôi họ Kim, người Giang Nam. Ba năm dùi mài đèn sách, mong đỗ được một lần, ai ngờ rớt mất! Anh tôi làm chủ sự ở bộ, bèn đưa gia quyến lên, mong được khuây khỏa. Bình sinh chưa từng đi xa, bụi cát phả mặt, khiến người ta bực bội." Rồi lấy khăn đỏ lau mặt, than thở không thôi. Nghe giọng nói thì là giọng Nam, mềm mại như con gái. Vương có lòng thích, bèn an ủi vài câu. Thiếu niên nói: "Vừa nãy tôi đi trước, gia quyến chờ lâu không đến, sao đầy tớ cũng không thấy ai? Trời sắp tối rồi, biết làm sao!" Chần chừ ngóng nhìn, đi rất chậm. Vương bèn đi trước, cách xa dần. Tối vào quán trọ, bước vào phòng thì dưới tường có một cái giường, đã có khách trước cởi hành lý để trên đó. Vương hỏi chủ quán, liền có người vào, xách đồ ra, nói: "Xin cứ yên nghỉ, tôi sẽ dời sang chỗ khác." Vương nhìn thì là Hứa. Vương mời ở chung, Hứa bèn ở lại, ngồi nói chuyện. Một lúc sau lại có người xách hành lý vào, thấy Vương, Hứa ở trong phòng, quay ra ngay, nói: "Đã có khách rồi." Vương nhìn kỹ, là thiếu niên giữa đường. Vương chưa nói, Hứa vội đứng lên kéo giữ lại, thiếu niên bèn ngồi. Hứa hỏi quê quán, thiếu niên lại nói như đã nói với Vương trên đường. Chốc lát, mở túi lấy tiền ra, chất đống khá nặng, cân hơn lạng đưa chủ quán, dặn làm rượu thịt để đêm nay chuyện trò. Vương và Hứa tranh nhau ngăn, rốt cuộc không nghe.
Chốc lát rượu thịt bày đủ. Trong tiệc, thiếu niên bàn văn rất nho nhã. Vương hỏi đề thi hương ở Giang Nam, thiếu niên kể hết. Lại tự đọc đoạn phá đề của mình và câu đắc ý trong bài. Nói xong, ý rất bất bình, hai người cùng xắn tay áo nắm cổ tay thở than. Thiếu niên lại nói gia quyến lạc nhau, đêm không có đầy tớ, lo không ai biết chăn ngựa, Vương bèn bảo đầy tớ của mình thay coi cỏ đậu, thiếu niên cảm ơn nhiều. Một lúc sau, bỗng giật mình nói: "Bình sinh trắc trở, ra cửa cũng chẳng có chuyện hay. Đêm qua ở quán trọ gặp người xấu, đánh xúc xắc la hét, ồn tai sôi ruột, không sao ngủ được." Giọng Nam gọi xúc xắc là "đâu", Hứa nghe không hiểu, hỏi mãi, thiếu niên dùng tay tả lại hình. Hứa bèn cười, lấy trong túi ra một viên xúc xắc, nói: "Có phải vật này không?" Thiếu niên đáp phải. Hứa liền lấy xúc xắc làm lệnh, vui vẻ uống rượu. Rượu tàn, Hứa xin cùng gieo, ai thắng thì làm chủ tiệc, Vương từ chối nói không biết. Hứa bèn cùng thiếu niên đối mặt la hò, lại ngầm dặn Vương: "Ông đừng tiết lộ. Công tử Nam này khá giàu, tuổi còn non, chưa chắc hiểu hết bí quyết ngũ mộc. Tôi thắng một chút, mai sẽ mời ông." Hai người bèn vào phòng bên. Rồi nghe tiếng đánh bạc ồn ào, Vương lén nhìn, thấy tên lại huyện Thê Hà cũng ở trong đó. Rất nghi, trải chăn nằm xuống. Một lúc nữa, mọi người kéo Vương chơi, Vương cố từ không biết. Hứa xin chơi thay, Vương cũng không chịu; họ cưỡng bức gieo thay cho Vương. Chốc lát, đến giường báo cho Vương: "Ông đã thắng mấy thẻ rồi." Vương đang ngủ mơ, đáp qua loa.
Bỗng mấy người đẩy cửa ập vào, nói tiếng lạ ồn ào. Kẻ đứng đầu nói họ Đồng, là lính kỳ binh đi tuần bắt người đánh bạc. Bấy giờ lệnh cấm cờ bạc rất nghiêm, ai nấy đều hoảng sợ. Đồng quát lớn dọa Vương, Vương cũng đem cờ hiệu của thái sử ra chống lại. Đồng nguôi giận, nhận là cùng kỳ tịch với Vương, cười xin chơi lại cho vui. Mọi người quả nhiên chơi lại, Đồng cũng chơi. Vương nói với Hứa: "Thắng thua tôi không dự biết. Chỉ muốn ngủ, đừng lẫn tôi vào." Hứa không nghe, vẫn qua lại báo tin. Tan ván, mọi người tính thẻ, Vương thua khá nhiều, Đồng bèn lục hành lý của Vương để đòi. Vương giận đứng dậy tranh cãi. Thiếu niên họ Kim nắm tay Vương, ngầm bảo: "Họ đều là kẻ xấu, lòng dạ khó lường. Chúng ta là bạn văn chương, không thể không lo cho nhau. Vừa rồi trong ván tôi thắng được chút ít, có thể trừ vào. Khoản đáng đòi Hứa quân, nay xin đổi lại: bảo Hứa trả cho Đồng, ông trả cho tôi. Chẳng qua tạm che mắt người ngoài, qua chuyện này tôi sẽ trả lại ông. Chẳng lẽ bạn đạo nghĩa mà lại thật sự lấy tiền của ông sao?" Vương vốn trung hậu, bèn tin. Thiếu niên đi ra, đem mưu đổi khoản nói với Đồng. Rồi trước mặt mọi người mở hành lý của Vương, định giá bỏ vào túi mình, Đồng bèn quay sang đòi Hứa và Trương, rồi bỏ đi.
Thiếu niên bèn ôm chăn sang, nằm chung gối với Vương, chăn đệm đều rất đẹp. Vương cũng gọi đầy tớ nằm trên giường, ai nấy lặng lẽ yên giấc. Lúc lâu, thiếu niên cố ý trở mình, ngầm tìm cách thân mật với người đầy tớ. Đầy tớ dời mình tránh, thiếu niên lại sát tới. Da thịt mịn màng như mỡ. Đầy tớ động lòng, thử đáp lại, thiếu niên ân cần hết mức, chăn nghe sột soạt. Vương nghe được phần nào, tuy kinh quái nhưng rốt cuộc không ngờ có ý gì khác. Rạng sáng, thiếu niên dậy ngay, giục lên đường sớm. Lại nói: "Ông mệt nhọc, những thứ đã gửi đêm qua, xin trao ở phía trước." Vương chưa nói gì, thiếu niên đã chất hành lý lên ngựa, Vương đành theo. Con la chạy nhanh, đi mỗi lúc một xa, Vương đoán phía trước hắn chờ, ban đầu không để ý. Nhân đó hỏi đầy tớ chuyện đêm nghe được, đầy tớ kể thật. Vương mới kinh hãi nói: "Nay bị niệm ương lừa rồi! Đâu có chuyện con nhà quan danh sĩ lại thân mật với kẻ chăn ngựa!" Rồi nghĩ lại lời lẽ phong nhã của hắn, không phải hạng niệm ương làm nổi, vội đuổi theo mấy chục dặm, dấu vết bặt tăm. Bấy giờ mới ngộ ra Trương, Hứa, Đồng đều là cùng một bọn; một ván không thành thì đổi ván khác, quyết phải được. Việc trả nợ đổi hành lý, đã cài sẵn thế quỵt; nếu kế mang hành lý đi không thành, cũng sẽ giữ lời trước mà cướp lấy. Vì mấy chục lạng bạc mà theo đuổi hàng trăm dặm, sợ đầy tớ phát giác nên lấy thân mình ra thân mật, mánh khóe của chúng cũng thật khổ.
Sau mấy năm, lại có chuyện của Ngô sinh:
Trong huyện có Ngô sinh tên An Nhân, ba mươi tuổi mất vợ, ngủ một mình trong phòng sách vắng. Có một vị tú tài đến trò chuyện, rồi hai người thân thiết hợp ý. Vị tú tài theo một tiểu nô tên Quỷ Đầu, cũng thân với đứa đồng của Ngô là Báo Nhi. Lâu ngày Ngô biết tú tài là hồ ly. Ngô đi xa, hồ ly đều đi cùng, ở chung phòng mà người ta không thấy. Ngô ở kinh, sắp về quê, nghe Vương sinh gặp họa niệm ương, bèn dặn đồng cẩn thận. Hồ ly cười nói: "Không cần, chuyến đi này chẳng có gì bất lợi."
Đến Trác Châu, có một người buộc ngựa ngồi trong quán thuốc lá, áo cừu chỉnh tề. Thấy Ngô đi qua, cũng đứng dậy, nhảy lên ngựa đi theo. Dần dần nói chuyện với Ngô, tự xưng: "Tôi họ Hoàng, người Sơn Đông, làm đề đường ở bộ Hộ. Sắp về quê miền đông, mừng được đi cùng đường, đỡ cô quạnh." Từ đó Ngô dừng thì y dừng, mỗi bữa ăn chung đều giành trả tiền thay Ngô. Ngô ngoài mặt cảm động mà trong lòng ngờ. Lén hỏi hồ ly, hồ ly nói: "Không sao." Ý Ngô mới yên.
Đến tối, cùng đi tìm quán trọ, đã có một thiếu niên đẹp ngồi trong đó. Hoàng bước vào, chắp tay chào, vui mừng hỏi thiếu niên: "Rời kinh khi nào?" Đáp: "Hôm qua." Hoàng bèn kéo ở chung, nói với Ngô: "Đây là Sử lang, em họ tôi, cũng là văn sĩ, có thể cùng quân tử bàn thơ phú, đêm chuyện trò chắc không buồn." Rồi móc tiền ra, sắm đồ cùng uống. Thiếu niên phong lưu ôn nhã, nhanh chóng thân thiết với Ngô, giữa tiệc thường nháy mắt ra hiệu cho Ngô bắt phạt Hoàng, ép phải cạn chén, vỗ tay cười. Ngô càng mến. Sau đó lại cùng Hoàng bàn đánh bạc, kéo cả Ngô vào, mỗi người bỏ tiền trong túi ra làm tin. Hồ ly dặn Báo Nhi ngầm khóa cửa ván, nói: "Nếu nghe người ồn ào, cứ ngủ đừng làm ầm." Ngô nhận lời. Mỗi lần Ngô gieo, cược nhỏ thì thua, cược lớn thì thắng. Hơn canh một, tính được hai trăm lạng. Sử và Hoàng đảo túi gần cạn, bàn nhau cầm con ngựa.
Bỗng nghe tiếng đập cửa rất dữ, Ngô vội đứng dậy, ném xúc xắc vào lửa, trùm chăn giả vờ nằm. Một lúc lâu, nghe chủ quán tìm chìa khóa không được, phá khóa mở cửa, có mấy người hung hăng xông vào lục bắt người đánh bạc. Sử và Hoàng đều nói không có. Một người liền giật chăn Ngô, chỉ là kẻ đánh bạc, Ngô quát mắng. Mấy người cưỡng lục hành lý của Ngô. Đang không thể chống đỡ, bỗng nghe ngoài cửa có tiếng xe ngựa quát đường, rước hộ rầm rập. Ngô vội chạy ra kêu lên, mọi người mới sợ, kéo vào, chỉ xin đừng kêu. Ngô bèn thong thả đưa chút tiền cho chủ quán. Đoàn hộ tống đi xa, bọn họ mới ra cửa đi.
Hoàng và Sử cùng làm bộ mừng sợ, lần lượt xem phòng ngủ, Hoàng bảo Sử nằm chung giường với Ngô. Ngô để túi tiền ở đầu gối, vừa kéo chăn ngủ. Chốc lát, Sử mở chăn Ngô, trần truồng chui vào lòng, nói nhỏ: "Mến anh hào sảng, nguyện kết thân." Ngô trong lòng biết hắn dối, nhưng nghĩ kế cũng hay, bèn ôm lấy. Sử hết sức chiều chuộng, không ngờ Ngô vốn là người khỏe mạnh, Sử không chịu nổi, nhăn mặt rên rỉ, khẽ xin tha. Ngô nhất định làm cho xong. Rồi mới thả cho hắn về chỗ, thì thấy hắn bị thương nặng. Đến sáng, Sử mệt không dậy nổi, viện cớ bệnh đột ngột, xin Ngô và Hoàng lên đường trước. Lúc từ biệt, Ngô tặng bạc làm tiền thuốc. Đường đi hỏi hồ ly, mới biết đoàn hộ tống đêm qua đều do hồ ly làm ra. Hoàng đi đường càng nịnh Ngô. Tối lại cùng ở một quán, buồng nhỏ rất hẹp, chỉ vừa một cái giường, khá ấm sạch, Ngô cho là chật. Hoàng nói: "Hai người nằm thì chật, ông nằm một mình thì rộng, ngại gì?" Ăn xong đi thẳng. Ngô cũng mừng được nằm một mình để tiếp bạn hồ, ngồi lâu mà hồ ly không đến. Bỗng nghe trên vách có cánh cửa nhỏ, có tiếng ngón tay gõ. Ngô rút then xem, một thiếu nữ trang điểm lộng lẫy vội bước vào, tự khóa cửa, hướng Ngô mỉm cười, đẹp như tiên. Ngô vui, hỏi han thì là con dâu của chủ quán. Rồi thân mật, rất yêu mến nhau. Nàng bỗng sa nước mắt. Ngô giật mình hỏi, nàng nói: "Thiếp không dám giấu, thiếp thật là do chủ quán sai đến để nhử ông. Trước kia vào phòng là bị bắt ngay, không biết đêm nay vì sao lâu chưa tới." Lại nghẹn ngào nói: "Thiếp là con gái nhà lương gia, tình không cam chịu. Nay đã dốc lòng với ông, xin cứu vớt!" Ngô nghe kinh sợ, không biết làm sao, chỉ bảo nàng đi mau, nàng chỉ cúi đầu khóc.
Bỗng nghe Hoàng cùng chủ quán đập cửa ầm ĩ, chỉ nghe Hoàng nói: "Ta suốt đường cung phụng, tưởng ông là người, sao lại dụ em ta vào buồng!" Ngô sợ, ép nàng đi. Nghe ngoài cửa vách cũng có tiếng xô đẩy. Ngô vội vàng đổ mồ hôi như ngập, nàng cũng phục xuống khóc. Lại nghe có người khuyên ngăn chủ quán, chủ quán không nghe, đẩy cửa càng gấp. Người khuyên nói: "Xin hỏi chủ quán, ý định thế nào? Nếu muốn giết, thì có bọn khách chúng tôi mấy người, nhất định không ngồi nhìn kẻ hung bạo. Nếu hai người có một kẻ chạy thoát, ông chịu tội sao nổi? Nếu muốn đem ra công đường xử, thì nhà không giữ nếp, chỉ chuốc nhục. Hơn nữa ông ngủ quán trọ, rõ ràng bị gài bẫy, ai bảo đảm người con gái không có lời khác?" Chủ quán trợn mắt không nói được. Ngô nghe lén cảm phục, mà không biết là ai. Thì ra lúc quán sắp đóng cửa, đã có một tú tài cùng một đầy tớ đến, ngủ ở gian ngoài. Mang theo rượu thơm, rót khắp người cùng phòng, khuyên Hoàng và chủ quán đặc biệt ân cần. Hai người từ chối định đứng dậy, tú tài kéo vạt áo, nhất quyết không cho đi. Sau nhân dịp trốn được, cầm gậy chạy sang chỗ Ngô. Tú tài nghe ồn mới vào khuyên giải. Ngô nằm bên cửa sổ nhìn lén, thì là bạn hồ ly, trong lòng thầm mừng. Lại thấy ý chủ quán dần nhụt, bèn nói lớn dọa. Lại hỏi người con gái: "Sao im lặng không nói một lời?" Nàng khóc: "Hận không bằng người, bị người sai khiến làm việc hèn hạ!" Chủ quán nghe, mặt như tro chết. Tú tài quát mắng: "Tình cảnh cầm thú của bọn ngươi cũng đã lộ hết. Khách đi đường ai cũng căm giận!" Hoàng và chủ quán đều buông dao gậy, quỳ dài xin tha. Ngô cũng mở cửa ra, nổi giận mắng, tú tài lại khuyên ngăn Ngô, hai bên mới hòa giải.
Người con gái lại khóc, thà chết chứ không chịu về. Từ trong chạy ra bà vú và tỳ nữ, túm nàng lôi vào. Nàng nằm xuống đất, khóc càng thảm. Tú tài khuyên bán cho Ngô sinh giá cao, chủ quán cúi đầu nói: "Làm bà chủ ba mươi năm, hôm nay lại quấn khăn cho con nít, còn nói gì nữa." Rồi theo lời tú tài. Ngô nhất định không chịu bỏ nhiều tiền, tú tài hòa giải giữa chủ khách, bàn định năm mươi lạng. Giao người giao tiền xong, chuông sớm đã gióng, bèn cùng thu dọn hành lý, chở người con gái lên đường. Nàng chưa từng cưỡi ngựa, chạy xóc khá mệt. Buổi trưa nghỉ chút, sắp đi, gọi Báo Nhi không thấy đâu. Trời đã chiều mà vẫn bặt tin, rất nghi ngại, bèn hỏi hồ ly. Hồ ly nói: "Đừng lo, nó sẽ tự đến." Sao trăng đã lên, Báo Nhi mới đến. Ngô hỏi, Báo Nhi cười nói: "Công tử lấy năm mươi lạng bạc làm béo lũ gian, tôi thầm bất bình. Vừa rồi bàn với Quỷ Đầu, quay lại đòi về được." Rồi đặt bạc trên bàn. Ngô kinh ngạc hỏi duyên cớ, thì ra Quỷ Đầu biết người con gái chỉ có một người anh, đi xa hơn mười năm không về, bèn hóa thành hình người anh ấy, bảo Báo Nhi giả làm em, vào cửa đòi chị em. Chủ quán hoảng sợ, giả vờ bảo nàng đã bệnh chết. Hai đồng định đưa ra quan, chủ quán càng sợ, đưa bạc dụ dỗ, thêm dần đến bốn mươi lạng, hai đồng mới đi. Báo Nhi kể rõ tình trạng, Ngô liền thưởng cho.
Ngô về nhà, vợ chồng rất hòa thuận. Nhà càng giàu. Hỏi kỹ người con gái, thì thiếu niên đẹp trước kia chính là chồng nàng, nghĩa là Sử chính là Kim. Nàng khoác một cái áo choàng lụa sồi, nói là lấy được của một người họ Vương ở Sơn Đông. Thì ra đồng bọn của chúng rất đông, chủ quán trọ đều là một phe. Nào ngờ Ngô sinh gặp chính là bọn đã làm Vương Tử Tốn kêu trời kêu khổ, chẳng phải khoái sao! Lời xưa nói hay thay: "Người cưỡi ngựa giỏi hay ngã."
(Chú: "niệm ương" là tiếng lóng chỉ bọn lừa đảo dọc đường; "đâu" là cách người Nam gọi xúc xắc.)
