Một thư sinh ở Thuận Thiên, nhà nghèo, gặp năm đói, theo cha sang Lạc. Tính chậm chạp, mười bảy tuổi mới viết nổi một bài văn. Nhưng dáng vẻ tuấn tú, hay pha trò nhã nhặn, giỏi thư từ; người gặp không biết bên trong trống rỗng. Chẳng bao lâu cha mẹ lần lượt mất, chàng trơ trọi một thân, dạy trẻ con ở bến Lạc.
Bấy giờ trong làng có cô gái mồ côi họ Nhan, dòng dõi danh sĩ. Từ nhỏ đã thông tuệ. Lúc cha còn, từng dạy nàng học, đọc một lần là nhớ mãi. Mười mấy tuổi, nàng học cha ngâm thơ. Cha nói: "Nhà ta có nữ học sĩ, tiếc là không đội mũ." Cha yêu quý, định kén rể sang. Cha mất, mẹ giữ chí ấy, ba năm không thành, rồi mẹ cũng mất. Có người khuyên gả cho một chàng tốt, nàng ừ nhưng chưa thành. Gặp lúc người đàn bà hàng xóm trèo tường sang, ngồi trò chuyện. Chị lấy tờ giấy vụn gói cuộn chỉ thêu; nàng mở xem, thì là thư tay của một người gửi cho chàng hàng xóm. Nàng xem đi xem lại, ưa lắm. Người đàn bà đoán ý nàng, thì thầm: "Đó là một thiếu niên đẹp phơi phới, cô đơn như cô, tuổi cũng tương đương. Nếu cô để ý, em xin nhờ chồng em se duyên." Nàng lặng im không nói. Chị về, đem ý ấy nói với chồng. Chàng hàng xóm vốn thân với thư sinh, báo lại, chàng mừng lắm. Có chiếc vòng vàng hình quạ mẹ để lại, nhờ mang đến làm lễ. Định ngày thành hôn, vợ chồng rất hòa hợp.
Đến khi nàng xem văn chàng, cười nói: "Văn với chàng dường như là hai người; thế này biết ngày nào mới thành?" Sớm tối nàng khuyên chàng đọc sách, nghiêm như thầy bạn. Chập tối, nàng thắp đèn trước, ngồi bên án tự ngâm, làm gương cho chồng, nghe canh ba mới thôi. Như thế hơn một năm, chàng khá thông văn kinh nghĩa; nhưng thi lại hỏng, thi lại hỏng, thân danh long đong, cơm áo không đủ, lòng tình quạnh quẽ, chàng khóc than ai oán.
Nàng quở: "Chàng không phải đàn ông, uổng cái mũ ấy! Nếu ta đổi búi tóc mà đội mũ, tước trọng chức cao coi như nhặt cỏ!" Chàng đang chán nản, nghe vợ nói, trợn mắt giận: "Người trong phòng khuê, thân không đến trường thi, nên coi công danh phú quý như múc nước nấu cháo trắng dưới bếp của nàng; nếu mũ đội lên đầu, e rằng cũng như người ta thôi!"
Nàng cười: "Chàng đừng giận. Đợi kỳ thi, thiếp xin đổi trang phục thay chàng đi thi. Nếu long đong như chàng, sẽ không dám khinh người học trong thiên hạ nữa." Chàng cũng cười: "Nàng không biết cái đắng của quả nghiệt, thật nên để nàng nếm thử. Chỉ sợ lộ ra, bị làng xóm cười." Nàng nói: "Thiếp không nói đùa. Chàng từng nói ở đất Yên có nhà cũ, xin mặc đồ nam theo chàng về, giả làm em. Chàng bế bồng ra từ thuở bé, ai phân biệt được sai?" Chàng nghe theo. Nàng vào phòng, mặc khăn áo bước ra, hỏi: "Chàng xem thiếp làm đàn ông được không?" Chàng nhìn, hệt một thiếu niên soi bóng. Chàng mừng, từ biệt khắp làng xóm. Bạn bè ít nhiều tặng đồ, mua một con lừa gầy, cưỡi vợ về.
Anh họ của chàng vẫn còn, thấy hai em đẹp như ngọc, rất mừng, sớm tối chăm nom. Lại thấy ngày đêm miệt mài, càng yêu kính. Thuê một đứa đầy tớ cắt tóc ngắn, để sai việc. Chiều tối là cho về. Trong làng có hiếu hỉ, anh tự ra đối phó; em chỉ buông rèm đọc sách. Ở nửa năm, ít ai thấy mặt. Khách có người xin gặp, anh đều từ chối thay. Đọc văn em, ngỡ ngàng kinh dị. Có người xô cửa bức bách, em chỉ vái một cái rồi lẩn đi. Khách thấy phong thái, lại càng ngưỡng mộ. Từ đó tiếng đồn lớn, nhà thế gia tranh nhau muốn kén làm rể. Anh bàn với em, em chỉ mỉm cười. Ép nữa thì nói: "Em thề chí tại mây xanh, không đỗ đạt thì không lấy vợ."
Gặp lúc quan học chính đến khảo, hai người cùng ra thi. Anh lại hỏng. Em đỗ đầu, đi thi hương, đỗ thứ tư ở Thuận Thiên; năm sau đỗ tiến sĩ, được bổ làm huyện lệnh Đồng Thành, có tiếng cai trị tốt; rồi thăng làm ngự sử chưởng ấn đạo Hà Nam, giàu sánh vương hầu. Bèn cáo bệnh xin về hưu, được ban về quê. Khách khứa chật cửa, nhất mực từ chối không tiếp. Lại từ khi làm sinh viên cho đến khi hiển quý, chưa từng nói chuyện lấy vợ, ai nấy đều lấy làm lạ.
Về nhà, dần dần sắm tỳ nữ. Có người ngờ có chuyện riêng; chị dâu dò xét, hoàn toàn không có gì bậy bạ.
Chẳng bao lâu, nhà Minh đổi triều, thiên hạ đại loạn. Nàng bèn nói với chị dâu: "Xin nói thật: em là vợ của em chồng. Vì chồng tầm thường, không tự lập được, nên giận mà tự làm thế. Em rất sợ tin lan ra, vua triệu hỏi, để thiên hạ cười." Chị dâu không tin. Nàng cởi giày cho xem chân, mới kinh ngạc; nhìn trong giày, đầy bông cũ.
Từ đó để chồng nối chức hàm, còn nàng đóng cửa trở về làm đàn bà. Nhưng nàng từ trước đến nay không có con, bèn bỏ tiền mua thiếp cho chồng. Nàng nói với chồng: "Phàm người đã hiển đạt thì mua thiếp hầu để tự hưởng; thiếp làm quan mười năm, vẫn chỉ một thân. Chàng có phúc đức gì, ngồi hưởng người đẹp?" Chồng nói: "Em có ba mươi mặt trắng (nam sủng), xin nàng tự sắm." Hai người cười, truyền nhau.
Lúc ấy cha mẹ chồng đã nhiều lần nhận ơn phong ban. Các quan sĩ đến bái, tôn chồng bằng lễ thị ngự. Chàng xấu hổ vì nối chức vợ, chỉ tự yên phận một sinh viên, suốt đời chưa từng ngồi kiệu che lọng.
Dị Sử thị nói: Cha mẹ chồng được phong nhờ nàng dâu, có thể gọi là lạ. Nhưng "ngự sử mà là phu nhân" thì đời nào chẳng có? Chỉ ít kẻ "phu nhân mà là ngự sử" thôi. Những kẻ đội mũ nho, xưng đàn ông trong thiên hạ, đều nên xấu hổ đến chết!
