Cam Ngọc, tự Bích Nhân, người Lư Lăng. Cha mẹ mất sớm, để lại em là Giác, tự Song Bích, mới năm tuổi, theo anh nuôi nấng. Ngọc tính thương em, chăm em như con. Sau Giác lớn dần, phong tư xuất chúng, lại thông minh giỏi văn. Ngọc càng yêu, thường nói: "Em ta nổi bật, không thể không có người xứng." Nhưng chọn lọc quá khắt khe, hôn sự rốt cuộc không thành.
Gặp lúc Ngọc đọc sách trong chùa trên núi Khuông, đêm vừa lên giường, nghe ngoài cửa sổ có tiếng con gái. Nhòm ra, thấy ba bốn cô gái ngồi trên đất, mấy tớ gái bày thức ăn rượu, đều là sắc đẹp lạ. Một cô nói: "Tần nương tử, A Anh sao không đến?" Người ngồi dưới đáp: "Hôm qua từ Hàm Cốc đến, bị kẻ ác làm bị thương cánh tay phải, không đi chơi cùng được, đang hận lắm." Một cô nói: "Đêm trước mơ một giấc rất dữ, nay còn toát mồ hôi sợ." Người ngồi dưới xua tay: "Đừng nói, đừng nói! Đêm nay chị em vui họp, nói ra làm mất hứng." Cô cười: "Con bé sao nhát thế! Có hổ sói tha mất à? Nếu không muốn nói, phải hát một bài, mời các chị uống rượu." Cô khẽ ngâm: "Thềm vắng hoa đào nở lần lượt, hôm qua hẹn đạp thanh sao dám sai. Dặn bạn gái nhà đông chờ chút đừng giục, xỏ xong giày đầu phượng sẽ tới liền." Ngâm xong, cả tiệc không ai không khen. Đang nói cười, chợt một đại hán bước vào ngoài cửa, mắt chim cắt sáng rực, mặt dữ tợn. Mọi người la: "Yêu đến rồi!" Vội vàng ồn ào, như chim vỡ tổ. Chỉ người hát yểu điệu không kịp chạy, bị bắt kêu khóc, gắng chống cự. Đại hán gầm giận, cắn đứt ngón tay nàng, ăn luôn. Cô gái ngã xuống đất như chết.
Ngọc thương xót không nhịn nổi, bèn vội giấu kiếm trong tay áo, mở cửa ra, vung lên, chém trúng đùi; đùi rơi, nó mang đau chạy mất. Đỡ cô vào nhà, mặt như tro bụi, máu thấm đẫm áo; xem tay thì ngón cái phải đã đứt. Xé lụa băng thay. Cô mới rên: "Ơn cứu mạng, lấy gì báo?" Ngọc từ lúc mới nhòm, trong lòng đã ngầm tính cho em, bèn nói ý. Cô nói: "Người bệnh tật như thiếp, không cầm nổi chổi ky. Để thiếp tìm người khác cho lệnh đệ." Hỏi họ tên, đáp: "Họ Tần." Ngọc trải chăn cho cô tạm nghỉ dưỡng; mình mang chăn ra chỗ khác. Sáng nhìn lại, giường đã trống; đoán nàng tự về. Nhưng hỏi thăm các làng gần, hiếm có họ này, nhờ khắp họ hàng bạn bè cũng không có tin chắc. Về nói với em, hối hận như mất vật.
Một hôm Giác tình cờ đi chơi ngoài đồng, gặp một cô gái mười sáu tuổi, dáng yêu kiều, nhìn anh mỉm cười, như sắp nói. Rồi liếc mắt nhìn bốn phía mới hỏi: "Chàng là nhị lang nhà họ Cam phải không?" Đáp: "Phải." Nói: "Cha chàng từng có hôn ước với thiếp, sao hôm nay muốn bội lời xưa, định hôn nhà họ Tần?" Giác nói: "Tiểu sinh mồ côi sớm, chưa từng nghe giao ước cũ, xin cho biết gia thế, về sẽ hỏi anh." Cô nói: "Không cần nói kỹ, chỉ cần một lời, thiếp sẽ tự đến." Giác thưa chưa có lệnh anh. Cô cười: "Chàng ngây thơ! Sợ anh đến thế sao? Thiếp họ Lục, ở làng Đông Sơn Vọng. Trong ba ngày, sẽ chờ tin ngọc." Rồi từ biệt đi.
Giác về kể lại với anh chị. Anh nói: "Chuyện này rất sai! Khi cha mất, anh hơn hai mươi tuổi, nếu có thế, sao không nghe?" Lại thấy cô đi một mình giữa đồng, đã nói chuyện với đàn ông, càng khinh. Rồi hỏi mặt mũi. Giác đỏ cả mặt cổ, không nói một lời. Chị dâu cười: "Chắc là giai nhân." Ngọc nói: "Trẻ con biết gì đẹp xấu? Dù đẹp, cũng chắc không bằng họ Tần; chờ họ Tần không thành, tính cũng chưa muộn." Giác lặng lẽ lui.
Mấy hôm sau, Ngọc đi trên đường, thấy một cô gái sụt sùi đi phía trước. Buông roi ghìm cương, liếc nhẹ, thì nhân gian e không có người sánh. Sai tớ hỏi. Đáp: "Tôi vốn đã hứa với nhị lang nhà họ Cam; nhưng vì nhà nghèo dọn đi xa, nên tuyệt tin. Gần đây mới về, lại nghe nhà chàng hai ba ý, bội lời xưa. Đến hỏi bác Cam Bích Nhân, sẽ để tôi vào đâu?" Ngọc kinh ngạc mừng nói: "Cam Bích Nhân chính là tôi. Lời hẹn của tiên nhân, thật ra tôi không biết. Nhà không xa, xin về bàn ngay." Bèn xuống ngựa trao cương, đi bộ dẫn về. Cô tự nói: "Tên nhỏ là A Anh. Nhà không anh em, chỉ ở cùng chị họ Tần." Bấy giờ mới ngộ cô gái đẹp hôm trước chính là người này. Ngọc định báo với nhà cô, cô nhất định ngăn. Ngọc thầm mừng em được vợ đẹp, nhưng lo cô lẳng lơ khiến người chê. Lâu dần, cô rất đoan trang, lại duyên dáng khéo ăn nói. Thờ chị dâu như mẹ, chị dâu cũng rất yêu mến.
Gặp Trung thu, vợ chồng đang vui tiệc, chị dâu gọi cô. Giác lòng bâng khuâng. Cô sai người gọi đi trước, hẹn sẽ theo sau; mà ngồi ngay ngắn nói cười, lâu mà chẳng có ý đi. Giác sợ chị dâu chờ lâu, giục mãi. Cô chỉ cười, rốt cuộc không đi. Sáng sớm, cô vừa trang điểm xong, chị dâu tự đến hỏi han: "Đêm qua ngồi đối diện, sao buồn rầu thế?" Cô khẽ cười. Giác thấy khác lạ, đối chiếu thì lệch lạc. Chị dâu hoảng: "Nếu không phải yêu quái, sao có thuật phân thân?" Ngọc cũng sợ, cách rèm thưa: "Nhà ta tích đức, chưa từng có oán thù. Nếu là yêu, xin đi nhanh, mong đừng giết em ta!" Cô ngượng ngùng nói: "Thiếp vốn không phải người, chỉ vì lời hẹn cũ của cha chàng, nên chị Tần mới khuyên đến. Tự biết không sinh nuôi được con, từng muốn xin đi, sở dĩ lưu luyến là vì anh chị đãi thiếp không bạc. Nay đã bị nghi, xin từ đây từ biệt." Chớp mắt hóa thành chim vẹt, bay vút đi.
Trước đó, khi cha họ Cam còn sống, nuôi một con vẹt rất khôn, thường tự cho ăn. Lúc Giác bốn năm tuổi, hỏi: "Nuôi chim làm gì?" Cha đùa: "Để làm vợ con đấy." Có lúc vẹt thiếu ăn thì gọi Giác: "Không đem mồi đi, đói chết con dâu rồi!" Người nhà cũng lấy đó đùa. Sau nó cắt xích bay mất. Bây giờ mới ngộ lời hẹn cũ chính là chuyện này. Nhưng Giác biết rõ không phải người mà nhớ mãi không thôi; chị dâu nhớ thương càng nặng, sớm tối khóc thầm. Ngọc hối hận mà chẳng làm sao.
Hai năm sau, cưới cho em con gái họ Khương, lòng Giác rốt cuộc không tự đắc. Có người anh họ làm tư lý ở đất Việt, Ngọc đến thăm, lâu không về. Gặp giặc cướp nổi loạn, các làng gần nửa thành gò hoang. Giác sợ lớn, dẫn cả nhà tránh vào khe núi. Trên núi trai gái lẫn lộn, đều không biết ai. Chợt nghe tiếng con gái nói nhỏ, giống hệt A Anh, chị dâu giục Giác lại gần xem, quả là A Anh. Giác mừng cực độ, nắm tay không buông. Nàng mới nói với người đi cùng: "Chị cứ đi trước, em nhìn chị dâu đã." Đến nơi, chị dâu nhìn thấy nghẹn ngào. Nàng an ủi mãi. Lại nói: "Đây không phải nơi vui." Bèn khuyên về. Mọi người sợ giặc đến, nàng nhất quyết nói: "Không sao." Rồi cùng về.
Nàng bốc đất chắn cửa, dặn yên ở đừng ra, ngồi nói vài câu rồi quay đi. Chị dâu vội nắm cổ tay, lại sai hai tớ gái giữ hai chân, nàng bất đắc dĩ đành ở lại. Nhưng không mấy khi về phòng riêng; Giác hẹn ba bốn lần, mới đến một lần. Chị dâu thường nói tân nương không xứng ý em chồng. Nàng bèn dậy sớm chải đầu cho họ Khương, chải xong, đánh phấn thoa son tỉ mỉ, người xem thấy đẹp thêm mấy lần; ba ngày như thế, quả thành mỹ nhân. Chị dâu lấy làm lạ, nói: "Ta lại không có con, muốn mua một thiếp, chưa rảnh. Không biết tớ gái có thể trang điểm được không?" Nàng nói: "Ai cũng đổi được, chỉ là người tư chất đẹp thì dễ." Bèn xem khắp tớ gái, chỉ một đứa đen xấu có tướng sinh trai. Gọi đến tắm rửa, rồi lấy phấn dày trộn bột thuốc thoa. Ba ngày như thế, mặt đỏ dần chuyển vàng; hai mươi tám ngày, phấn son thấm vào da thịt, quả thành nhìn được. Ngày ngày chỉ đóng cửa cười đùa, không bận tâm chuyện binh lửa.
Một đêm, tiếng ồn bốn bề nổi lên, cả nhà không biết làm sao. Chốc lát nghe ngoài cửa người ngựa dậy động, lộn xộn đi hết. Đến sáng mới biết làng bị đốt cướp gần hết; giặc thả cả bầy lục soát, ai trốn trong hang đá đều bị giết bắt. Cả nhà càng biết ơn nàng, coi như thần. Nàng chợt nói với chị dâu: "Thiếp đến lần này, chỉ vì nghĩa chị khó quên, hơi chia nỗi loạn ly. Bác sắp về, thiếp ở đây như tục ngữ nói, không phải mận cũng chẳng phải đào, đáng cười. Thiếp xin đi, sẽ tìm dịp nhìn thăm." Chị dâu hỏi: "Người đi xa có bình yên không?" Đáp: "Gần đây có nạn lớn. Việc này không liên quan người khác, chị Tần chịu ơn nhiều, ắt báo đáp, nên không sao." Chị dâu giữ ngủ lại, chưa sáng đã đi.
Ngọc từ Đông Việt về, nghe loạn, đi gấp đường. Giữa đường gặp giặc, thầy tớ bỏ ngựa, mỗi người buộc vàng ngang lưng, ẩn trong bụi gai. Một con yểng bay đậu trên bụi gai, giương cánh che. Nhìn chân nó, thiếu một ngón, lòng thầm lạ. Chốc lát, giặc bốn mặt kéo đến, quanh khắp bụi rậm, hình như tìm họ. Hai người không dám thở. Giặc tản đi, chim mới bay lên. Về nhà, mỗi người kể điều đã thấy. Mới biết con yểng chính là cô gái họ cứu hôm trước.
Sau gặp lúc Ngọc đi nơi khác không về, A Anh nhất định chiều đến; tính Ngọc sắp về thì sớm đi. Giác có khi gặp nàng ở chỗ chị dâu, thỉnh thoảng mời nàng, nàng nhận lời mà không đến. Một đêm, Ngọc đi nơi khác, Giác nghĩ A Anh ắt đến, lén nấp chờ. Chẳng bao lâu, Anh quả đến, Giác nhảy ra chặn đường kéo về phòng. Nàng nói: "Tình duyên giữa thiếp và chàng đã hết, ép hợp, e bị tạo hóa ghét. Lưu lại chút dư, thỉnh thoảng gặp một lần, được không?" Giác không nghe, rốt cuộc thân mật.
Trời sáng, nàng đến gặp chị dâu. Chị dâu lấy làm lạ. Nàng cười nói: "Giữa đường bị giặc mạnh chặn, làm chị lo mong." Nói vài câu rồi vội đi ra. Chẳng bao lâu, có con mèo rừng lớn ngậm một con vẹt đi qua cửa phòng ngủ. Chị dâu hoảng sợ cực độ, ngờ là A Anh. Lúc ấy đang gội đầu, bỏ dở kêu to, mọi người cùng dậy la đuổi, mới cứu được. Cánh trái dính máu, chỉ còn thoi thóp. Chị dâu ôm đặt trên đầu gối, vuốt ve lâu, nó mới dần tỉnh. Tự lấy mỏ sửa cánh. Một lát bay quanh phòng, kêu: "Chị dâu, từ biệt! Em oán Giác!" Vỗ cánh bay đi, không trở lại nữa.
