Diệp sinh ở Hoài Dương, mất tên chữ. Văn chương thơ phú đứng đầu một thời, nhưng đi đâu cũng lỡ, bị kìm hãm nơi trường thi. Gặp lúc Đinh Thừa Hạc ở Quan Đông đến làm huyện lệnh này, đọc văn sinh, lấy làm lạ, gọi đến nói chuyện, rất vui. Cho sinh ở ngay trong nha, lo đèn sách; thường ban tiền thóc cấp cho nhà sinh.
Gặp kỳ khoa thi, công đề cử sinh với học sứ, sinh đỗ đầu. Công mong đợi hết sức thiết tha. Sau kỳ thi, công lấy bài ra đọc, vỗ tay khen. Không ngờ số phận hạn người, văn chương ghét mệnh, bảng đã yết mà sinh vẫn rớt như chim gãy cánh. Sinh ủ rũ về, hổ thẹn phụ ơn tri kỷ, hình tiêu cốt lập, ngây dại như tượng gỗ. Công nghe, gọi sinh đến an ủi. Sinh rơi nước mắt. Công thương, hẹn khi mãn nhiệm vào kinh sẽ dắt sinh đi cùng lên phía bắc. Sinh rất cảm kích, từ biệt về, đóng cửa không ra.
Chẳng bao lâu, sinh nằm bệnh. Công thăm hỏi không dứt; thuốc thang trăm thang mà chẳng hiệu nghiệm. Công vừa vì trái ý quan trên bị cách chức, sắp bàn giao đi. Công gửi thư cho sinh, đại ý: "Tôi sắp về đông, sở dĩ chậm chạp là chờ ông. Sáng ông đến thì chiều tôi đi." Thư chuyển đến giường bệnh. Sinh cầm thư thổn thức. Nhắn người đưa thư: "Bệnh nặng khó khỏi ngay, xin ngài đi trước." Người ấy về bẩm, công không nỡ đi, thong thả chờ.
Quá mấy hôm, người gác cửa bỗng báo Diệp sinh đến. Công mừng, ra đón hỏi. Sinh nói: "Vì bệnh chó ngựa mà để phu tử chờ lâu, lo lắng không yên. Nay may được theo hầu." Công bèn thu xếp hành trang, sáng hôm sau lên đường. Về đến quê, công bảo con học làm thầy với sinh, sớm tối ở cùng. Con công tên Tái Xương, bấy giờ mười sáu tuổi mà chưa biết làm văn. Nhưng rất thông tuệ, văn chương xem hai ba lượt là không quên. Ở được một năm, đã cầm bút thành văn. Thêm sức công, bèn vào học huyện.
Sinh chép hết những bài văn thi cử mình đã soạn cho Tái Xương đọc. Trong trường thi bảy đề đều không sót, đỗ á khôi. Một hôm công nói với sinh: "Ông chia chút thừa của mình mà khiến đứa trẻ thành danh. Nhưng chuông vàng bỏ đi mãi, biết làm sao!" Sinh nói: "Chắc là mệnh. Mượn phúc trạch của người để văn chương nhả khí, khiến thiên hạ biết nửa đời tôi lận đận không phải tại thua trận, nguyện thế cũng đủ. Vả lại kẻ sĩ có một người tri kỷ thì không hối tiếc, hà tất phải cởi áo trắng mới gọi là phát đạt."
Công thấy sinh ở lâu, sợ lỡ kỳ thi hằng năm, khuyên về thăm nhà. Sinh buồn rầu không vui. Công không nỡ ép, dặn Tái Xương vào kinh, nộp thóc mua chức cho sinh. Tái Xương lại đỗ ở Nam cung, được bổ làm chủ sự trong bộ. Dắt sinh vào Quốc tử giám, cùng sớm tối. Qua một năm, sinh vào trường thi phương bắc, quả đỗ cử nhân. Gặp lúc Tái Xương được cử đi coi việc sông ở phương nam, bèn nói với sinh: "Chuyến này cách quê tiên sinh không xa. Tiên sinh nổi tiếng chốn mây xanh, áo gấm về làng cho sướng." Sinh cũng mừng, chọn ngày lên đường. Đến địa giới Hoài Dương, sai người ngựa tiễn sinh về.
Về nhà, sinh thấy cửa nẻo tiêu điều, lòng rất bi thương. Quanh quẩn đến sân, vợ bê cái nia ra, thấy sinh, ném nia hoảng sợ chạy. Sinh thê lương nói: "Nay ta sang rồi. Ba bốn năm không gặp, sao đột nhiên không nhận ra?" Vợ đứng xa bảo: "Chàng chết đã lâu, nói sang làm gì? Sở dĩ để linh cữu chàng lâu là vì nhà nghèo con thơ. Nay thằng cả đã trưởng thành, sắp chọn đất chôn. Đừng làm chuyện quái dị dọa người sống." Sinh nghe, buồn bã bàng hoàng. Quanh quẩn vào phòng, thấy linh cữu sừng sững, ngã xuống đất rồi biến mất. Vợ kinh hãi nhìn lại, áo mũ giày dép rơi lại như cởi bỏ. Vợ khóc ngất, ôm áo bi thương.
Con từ trường về, thấy xe ngựa ở cửa, hỏi lai lịch, hoảng chạy vào báo mẹ. Mẹ lau nước mắt kể. Lại hỏi kỹ những người đi theo, mới biết đầu đuôi. Người đi theo quay về, Tái Xương nghe chuyện, nước mắt rơi ướt cả ngực. Liền sai xe đến khóc tại phòng sinh; lấy tiền trong túi lo tang lễ, chôn theo lễ cử nhân. Lại hậu đãi con sinh, thuê thầy dạy học. Nói với học sứ, qua một năm cho vào học phủ.
Dị Sử thị nói: "Hồn theo tri kỷ, lại quên cả chết ư? Người nghe thì ngờ, tôi thì tin chắc. Người đồng tâm như Thiến Nữ, đến nỗi hồn rời khỏi gối; bạn tốt ngàn dặm, còn nhớ đường trong mộng. Huống chi dấu tơ kén dấu ruồi bu, nôn ra tâm can học sĩ; nước chảy núi cao, thông cả mệnh sống của bọn ta! Ôi! Gặp gỡ khó hẹn, thời vận chẳng hợp. Dấu chân lạc lõng, đối bóng buồn dài; xương cứng gồ ghề, gãi đầu tự quý. Than thân mặt mũi chua chát, bị quỷ vật chế giễu. Luôn ở trong hàng đỗ thì râu tóc từng sợi đều xấu; một khi rớt ngoài Tôn Sơn thì văn chương chỗ nào cũng có tì vết. Người khóc xưa nay, Biện Hòa chỉ có ngươi; kẻ đảo điên giống vật xuất chúng, Bá Nhạc là ai? Ôm thiếp trong lòng, ba năm mòn chữ; nghiêng mình nhìn ra, bốn biển không nhà. Người sống ở đời, chỉ cần nhắm mắt bước đi, để mặc tạo hóa nâng lên hạ xuống mà thôi. Thiên hạ những kẻ ngang tàng lận đận như Diệp sinh cũng không ít, nhưng làm sao có được Lệnh Uy trở lại, mà sống chết đều theo?" Than ôi!