Chu An, Tiều Ẩn
Chu An, hiệu Tiều Ẩn, người Thượng Phúc, Giao Chỉ. Tính liêm trực cương nghị, ở nhà chăm đọc sách, học nghiệp tinh thuần, danh tiếng xa gần, môn sinh đầy cửa, nối nhau lên mây xanh, vào chính phủ thường có. An điềm đạm ít dục, không đi thi. Niên hiệu Chí Nguyên, Minh Vương nhà Trần vời bái làm Quốc tử tư nghiệp, dạy kinh cho thế tử, rồi thăng Thái học tế tửu. Minh Vương mất, con là Dụ Vương an nhàn, lười nghe chính sự, quyền thần dần nhiều kẻ phạm pháp. An nhiều lần can, không nghe; lại dâng sớ xin chém bảy kẻ gian, đều là quyền thần được sủng, người đương thời gọi là "Thất trảm sớ", dâng vào, không được đáp. An bèn treo mũ từ quan, về quê ruộng. Sau Dụ Vương mất, nước khá loạn, quần thần rước lập Nghệ Vương. An nghe, mừng lớn, chống gậy lên yết, rồi xin về quê, lấy già bệnh từ chối, không nhận phong bái, bèn ban hiệu Văn Trinh tiên sinh, tiễn về hậu lễ. Lâu sau, thọ chung ở nhà. Người trong kinh thành ngưỡng mộ phong cách cao, ai cũng thương tiếc. Xưa đệ tử của An làm chấp chính, thời thường đến thăm hỏi, lạy dưới giường, được nói chuyện đôi lời rồi đi, rất lấy làm vui. Kẻ không tốt, ông quở trách nhổ mắng, thậm chí quát đuổi không tiếp. Thanh liêm ngay thẳng nghiêm chính, danh tiếng một thời, lẫm liệt đáng sợ. Than ôi! Tốt thay!
Ông ngoại họ Phạm thầy thuốc
Ông ngoại của tiên nhân tôi là Phạm công, húy Bân, nhà làm nghề thầy thuốc đời đời, thờ Anh Vương nhà Trần, làm phán Thái y lệnh. Thường dốc hết của nhà, để dành thuốc tốt, tích gạo thóc; ai cô khổ bệnh tật thì cho ở nhà, cấp cháo cứu chữa, dù mủ máu đầm đìa, cũng chẳng chút ngại tránh. Người đến chờ khỏi mới đi, giường không lúc nào vắng người. Bỗng liền mấy năm đói kém, dịch lệ nổi lớn, bèn dựng nhà ở, cho trú người cùng khổ, đói, bệnh, cứu sống hơn nghìn người, danh nặng đương thời. Sau từng có người gõ cửa, gấp xin: "Nhà có đàn bà bỗng băng huyết như xối, mặt tái xanh." Công nghe, vội đi, ra cửa thì sứ của vua đến, nói: "Quý nhân trong cung phát nóng lạnh, triệu công xem." Công nói: "Bệnh này không gấp, nay mạng người ở trong chốc lát, tôi cứu người kia trước, không lâu sẽ đến." Sứ trong cung giận nói: "Đạo bề tôi sao được như vậy! Ông muốn cứu mạng người ta, không cứu mạng ông ư?" Công nói: "Tôi vốn có tội, cũng đành vậy. Người nếu không cứu, chết trong chốc lát, không còn hy vọng. Mạng tiểu thần trông vào chúa thượng, may được khỏi chết, tội còn lại cam chịu." Bèn đi, cứu chữa người kia, quả sống. Chốc lát, đến yết, vua trách, ông cởi mũ tạ tội, bày tỏ lòng thật. Vua mừng nói: "Ngươi quả là lương y, đã có nghề giỏi, lại có lòng nhân, để xót thương con đỏ của ta, hợp lòng ta mong." Con cháu sau làm lương y quan tứ ngũ phẩm có hai ba người, đời đều khen không làm mất nghiệp nhà.
Lê Phụng Hiểu
Thời nhà Lý ở An Nam, Lê Phụng Hiểu người Thanh Hóa sinh ra khôi vĩ khác thường, ăn uống gấp mười người, mười hai mười ba tuổi, thân cao bảy thước. Gặp lúc giặc ngoài xâm cõi, cướp bắt rất nhiều, làng xóm hoảng hốt không biết làm sao. Phụng Hiểu nói với cha mẹ: "Không thể theo người chạy vạy, chỉ cần nấu nhiều cơm, cho con no một bữa, hôm nay giết giặc cứu dân, dễ như trở bàn tay." Ăn xong, cầm một con dao ngắn, tục gọi là dao chặt, chặt cây làm binh khí, xông thẳng vào trận giặc, đánh tan chạy, bắt lại hết hơn nghìn người bị cướp ở ấp lân cận mà về. Nhà Lý thưởng ban bổ chức, ông từ chối không nhận, xin ban ruộng đất để tự cày ăn. Hữu ty bàn định số mẫu, Phụng Hiểu nói: "Thần dùng dao chặt phá giặc, xin ném dao, rơi tới đâu làm ranh tới đó." Được cho, ném tới hơn mười dặm, đều cho ông. Về sau nhân đó phàm ruộng thưởng công, gọi là "ruộng chặt đao". Cho cầm quân, ông từ chối vì không làm được, xin ở ruộng, khi dùng binh xin làm tiên phong, phá trận báo nước thôi. Hơn mười năm sau, vời làm tiên phong, dùng hơn mười người đánh mấy vạn giặc, phong Uy Viễn tướng quân, vẫn ở ruộng, thọ chung ở nhà.
Ngô Miễn và vợ Nguyễn thị
Ngày đại quân bình định Giao Chỉ năm Đinh Hợi niên hiệu Vĩnh Lạc, đầu mục Ngô Miễn nhảy xuống nước chết, vợ là Nguyễn thị ngẩng lên trời than: "Chồng ta thờ chủ, một đời hưởng lộc, từ hoạn quan lên đến chính phủ. Nay chết tiết, là được chỗ, còn oán gì nữa! Thiếp nếu sống tạm, há không có chỗ đi? Chỉ là chồng nói đạo ơn vua, nhất thời phụ lòng, thiếp không nỡ, thà theo chồng." Nói xong, cũng nhảy xuống nước chết. Than ôi! Chết tiết là điều sĩ đại phu đáng làm, còn có người cho là khó, hoạn quan như thế, xưa hiếm nghe. Ngô Miễn thật bậc trượng phu! Còn Nguyễn thị, là đàn bà gặp lúc nguy mà biết đại tiết, biết chồng được chỗ mà không hận, lại biết trọng nghĩa khinh sinh, coi chết như về, có thể gọi là người vợ hiền! Phụ nữ ngu đời này vì giận mà nhảy nước nhiều lắm. Còn vì nghĩa mà bỏ thân, rất không dễ có. Như Nguyễn thị, thật đáng khen!
