5. Vương học sang Nhật
Thoạt tiên, là Trung-giang Đằng-thụ 中 江 藤 樹 (Nakae Tôju) đem cái học Vương-dương Minh — người Nhật gọi là « Oyomeï » — truyền-giảng trong đám nho-học;... Kế đến môn đệ là Hùng-trạch Phiên-sơn 熊 澤 蕃 山 (Kumazawa Banzan) mở rộng sự truyền bá, thành ra không bao lâu gần khắp nước Nhật đều biết Vương học, và cái học Trình Chu bị lần hồi mất hết thế lực.
Sĩ phu Nhật tôn sùng Vương học đến nỗi người nào cũng đeo ở trước ngực một pho tượng Dương Minh nhỏ bằng ngón tay. Mỗi khi đến thăm bạn, nói chuyện học-hành, trước hết để tượng Dương Minh trên cao và đứng cúi đầu vái mấy cái, để tỏ lòng cung kính rồi mới ngồi lại đàm-đạo.
... Nên biết trong việc mở mang Vương học ở Nhật, có một phần là công-phu của Chu Thuấn Thủy 朱 舜 水 một người Tàu di-thần nhà Minh chạy sang Nhật và nhập tịch hồi năm 1657.
... Trong thời kỳ Nhật-bản duy-tân, những người tiên-phong đắc-lực nhất, như Lương-xuyên Tinh-Nham. như Đại-diêm Trung-trai, như Tá-cửu-gian Tượng-sơn, như Cát-điền Tùng-âm, như Cao-sam Đông-hành, v. v... đều là những bực Vương-học đại sư.
Tây-hương Long-thịnh có công-nghiệp anh hùng nhất trong hồi ấy cũng là một người đắc lực ở Vương-học rất nhiều.
Những anh tài nỗi dậy về sau, như Y-đằng Bác-văn, Tỉnh-thượng Hinh, Sơn-huyện Hữu-bằng, Quế-thái lang, đều là môn nhân của Cát-điền Tùng-âm, tức là có nguồn gốc Vương-học vậy.
Châu Thuấn Thủy, một môn-đồ Vương học, không chịu tòng phục Mãn Thanh chạy sang nước ta, nương náu ở miền Hội-an hơn mười năm rồi mới sang Nhật nhập tịch.
Trong thời gian ấy chúa Nguyễn có vời ông ta nhưng không biết trọng dụng, vì thấy ông không đỗ đạt cử nhân tiến sĩ gì cả.
Sĩ phu ta đôi khi đến thăm viếng chỉ hỏi từng chữ sách vụn vặt. Nhiều người hay đến phiền ông xem tướng số và địa lý, vì tưởng người tàu nào cũng tinh các khoa ấy. Bực mình quá họ Chu phải yết thị ngoài cửa, ngỏ ý mình đến nương nhờ nước Nam muốn cùng sĩ phu nước Nam giảng minh đạo học, chứ lý số địa lý chỉ là mạt học ông không biết đâu mà hỏi.
Trung Bắc Chủ Nhật N° 158
Hanoi 23 Mai 1943