Niên hiệu Tuyên Đức, trong cung chuộng trò chọi dế, hằng năm bắt dân gian nộp. Loài này vốn không sản ở phía tây. Có viên huyện lệnh Hoa Âm muốn lấy lòng quan trên, dâng một con, thử cho chọi thì giỏi, bèn ra lệnh phải nộp thường xuyên. Huyện lệnh giao cho lý trưởng.
Trên chợ, bọn du hiệp bắt được con tốt thì nhốt lồng nuôi, nâng giá, coi là hàng quý. Bọn lại điển lý trưởng xảo quyệt nhân đó thu thuế theo đầu người, mỗi lần đòi một con là tan nát gia sản mấy nhà.
Trong huyện có Thành Danh, theo nghề học trò, lâu không đỗ. Người ông vụng về ít nói, bị bọn lại điển gian xảo báo cho làm lý trưởng, trăm kế chạy chọt không thoát. Chưa đầy năm, gia sản nhỏ mòn sạch. Gặp lúc đòi dế, Thành không dám thu của dân, lại không có gì để đền, lo buồn muốn chết. Vợ nói: "Chết có ích gì? Chi bằng tự đi tìm, mong may được một con." Thành nghe theo. Sáng đi tối về, xách ống tre lồng đồng, tìm ở nơi tường đổ cỏ rậm, lật đá khơi hang, không cách nào không dùng, mà vẫn không ăn thua. Dẫu bắt được hai ba con thì lại yếu kém, không hợp quy cách. Quan huyện hạn gắt, đòi phạt, hơn mười ngày, đánh đến trăm roi, hai bắp đùi mủ máu đầm đìa, ngay cả đi bắt dế cũng không nổi. Trằn trọc trên giường chỉ nghĩ đến tự tử.
Lúc ấy trong làng có một bà đồng lưng gù, giỏi bói thần. Vợ Thành sắm lễ đến hỏi, thấy gái đẹp bà già chen chật cửa. Vào phòng, thì phòng kín rèm rủ, ngoài rèm đặt bàn hương. Người hỏi đốt hương trong đỉnh, lạy hai lạy. Bà đồng đứng bên khấn thay trước hư không, môi mấp máy, không biết lời gì, ai nấy đứng nghiêm nghe. Một lát, trong rèm ném ra một tờ giấy, nói đúng việc trong lòng người, không sai một sợi tóc. Vợ Thành đặt tiền lên bàn, thắp hương lạy. Chừng bữa cơm, rèm động, một mảnh giấy rơi xuống. Nhặt xem, không phải chữ mà là tranh: giữa vẽ gác điện giống chùa, phía sau dưới núi nhỏ đá lạ nằm lộn xộn, gai nhọn từng bụi, một con dế đầu xanh nằm phục; bên cạnh có con cóc như sắp nhảy múa. Xem mãi không hiểu. Nhưng thấy dế đúng ý trong lòng, bèn gấp cất, về đưa cho Thành.
Thành xem đi xem lại, tự nghĩ: "Phải chăng dạy ta chỗ bắt dế?" Nhìn kỹ cảnh vật, thấy rất giống gác Đại Phật ở thôn đông. Bèn gượng dậy chống gậy, cầm bức tranh đến sau chùa, có một gò mộ cổ cao um tùm. Theo gò mà đi, thấy đá ngồi san sát, giống hệt tranh. Bèn nghiêng tai bước chậm trong đám cỏ, như tìm kim hạt cải, mà tâm, mắt, tai đều cạn sức, tuyệt không tiếng động. Tìm mãi chưa thôi, một con cóc đầu ghẻ bỗng nhảy đi. Thành càng ngạc nhiên, vội đuổi theo. Cóc vào đám cỏ, theo dấu vạch ra tìm, thấy một con dế nằm dưới gốc gai, vội chụp, nó chui vào hang đá. Dùng ngọn cỏ nhọn chọc không ra, lấy nước trong ống rót vào mới ra. Hình dáng cực kỳ khỏe mạnh, đuổi theo bắt được. Xem kỹ: thân lớn đuôi dài, cổ xanh cánh vàng. Mừng lớn, bỏ vào lồng mang về, cả nhà chúc mừng, dù ngọc bích liên thành cũng không bằng. Cho vào chậu đất mà nuôi, cua trắng hạt dẻ vàng, hết lòng chăm sóc. Giữ lại đợi hạn kỳ, để đáp trách nhiệm với quan.
Thành có đứa con chín tuổi, thấy cha vắng, lén mở chậu. Dế nhảy phóc ra, nhanh không bắt nổi. Khi chụp được vào tay thì đã gãy đùi nát bụng, chốc lát chết. Đứa trẻ sợ, khóc thưa với mẹ. Mẹ nghe, mặt xám như chết, mắng lớn: "Gốc nghiệp, chết đến nơi rồi! Cha mày về, tự mà tính với mày!" Đứa trẻ khóc bỏ đi. Chẳng bao lâu Thành vào, nghe vợ nói như bị dội băng tuyết. Giận đi tìm con, con biệt tăm không biết đâu; rồi tìm thấy xác nó dưới giếng. Thành bèn hóa giận thành bi, gào khóc muốn tuyệt. Vợ chồng nhìn góc nhà, nhà tranh không khói bếp, nhìn nhau lặng im, không còn gì để sống.
Gần tối, đem con chôn tạm bằng cỏ rơm, lại gần sờ, hơi thở còn yếu ớt. Mừng đặt lên giường, nửa đêm lại tỉnh, vợ chồng hơi yên lòng. Nhưng thần khí đứa trẻ đờ đẫn, hay thiêm thiếp ngủ, Thành nhìn lồng dế trống không thì nghẹn hơi mất tiếng, cũng không nghĩ đến con nữa, từ tối đến sáng mắt không chợp. Mặt trời đã lên, nằm cứng buồn rầu. Chợt nghe ngoài cửa có tiếng dế, giật mình dậy nhìn, con dế vẫn còn đó, mừng đi bắt. Nó kêu một tiếng liền nhảy đi, đi lại nhanh. Úp tay lên thì rỗng như không có gì; tay vừa nhấc, nó lại nhảy. Vội đuổi theo, rẽ góc tường, lạc mất. Đi quanh nhìn bốn phía, thấy con dế bám trên tường. Nhìn kỹ, nhỏ bé, màu đen đỏ, không phải con trước. Thành thấy nó nhỏ, chê kém; chỉ bồn chồn nhìn quanh tìm con đã đuổi. Con dế nhỏ trên tường bỗng nhảy xuống tay áo, nhìn thì hình như con dế mèn, cánh hoa mai, đầu vuông chân dài, ý chừng tốt. Mừng thu lấy. Định dâng công đường, lo lắng sợ không vừa ý, nghĩ thử chọi để xem.
Trong làng có chàng thiếu niên hay chuyện, nuôi một con dế, tự đặt tên "Giải xác thanh", ngày ngày chọi với bọn con em, không lần nào thua. Muốn giữ làm lợi, ra giá cao, cũng không ai mua. Thẳng đến nhà Thành thăm. Xem con Thành nuôi, che miệng cười hô hố. Bèn đem con của mình ra, bỏ vào lồng so. Thành nhìn, con ấy to lớn dài khỏe, tự thấy hổ thẹn thêm, không dám đọ. Thiếu niên nài. Thành nghĩ: nuôi con kém rốt cuộc vô dụng, chi bằng liều cho người cười. Bèn cho vào chậu chọi. Con nhỏ nằm im không động, ngờ nghệch như gà gỗ. Thiếu niên lại cười lớn. Thử dùng lông lợn gãi râu nó, vẫn không động. Thiếu niên lại cười. Gãi mãi, dế nổi giận, lao thẳng tới, bèn nhảy đánh nhau, vỗ cánh kêu vang. Chốc lát thấy dế nhỏ nhảy lên, xòe đuôi duỗi râu, cắn thẳng vào cổ đối thủ. Thiếu niên hoảng, gỡ ra bảo dừng. Con dế ngẩng lên đắc ý kêu, như báo đáp chủ biết mình. Thành mừng lớn.
Đang cùng ngắm, một con gà bỗng lao đến, mổ ngay một cái. Thành hoảng đứng kêu thất thanh. May mổ không trúng, con dế nhảy đi hơn thước. Gà tiến nhanh đuổi sát, dế đã dưới móng. Thành cuống không biết cứu thế nào, giậm chân tái mặt. Rồi thấy gà vươn cổ vỗ cánh; lại gần nhìn thì dế đã đậu trên mào gà, cắn chặt không buông. Thành càng kinh mừng, nhặt bỏ vào lồng.
Hôm sau dâng lên quan huyện. Quan thấy nhỏ, giận quát Thành. Thành kể điều lạ, quan không tin. Thử cho chọi với dế khác, đều bại hết; thử với gà, quả như lời Thành. Bèn thưởng Thành, dâng lên Phủ quân. Phủ quân rất vui, dùng lồng vàng tiến lên vua, tâu rõ tài năng. Vào cung, đem tất cả bướm, bọ ngựa, dầu lợi đạt, thanh ti ngạch... mọi thứ hình lạ do thiên hạ cống, thử khắp, không con nào hơn. Mỗi khi nghe tiếng đàn sắt, dế lại nhảy múa theo nhịp, càng lấy làm lạ. Vua rất hài lòng, ban cho Phủ thần ngựa quý và gấm vóc. Phủ quân không quên nguồn gốc, chẳng bao lâu quan huyện được báo là "trác dị". Quan huyện mừng, miễn chức lý trưởng cho Thành; lại dặn học sứ, cho Thành vào học huyện. Hơn năm sau, con Thành tinh thần hồi phục, tự nói: "Thân con hóa thành dế, nhanh nhẹn giỏi chọi, nay mới tỉnh." Phủ quân cũng ban thưởng hậu cho Thành. Chưa đến mấy năm, ruộng trăm khoảnh, lầu gác muôn gian, trâu dê mỗi loại ngàn con. Ra cửa, áo da ngựa tốt vượt cả nhà thế phiệt.
Dị Sử thị nói: "Thiên tử ngẫu nhiên dùng một vật, chưa chắc không dùng xong đã quên; mà kẻ phụng hành lại lập làm lệ. Thêm quan tham lại ngược, dân ngày ngày cầm vợ bán con, không bao giờ dứt. Cho nên mỗi bước chân của thiên tử đều liên quan đến mệnh dân, không thể coi thường. Nhưng nhà họ Thành vì lệ mà nghèo, vì dế mà giàu, áo da ngựa dương dương. Lúc làm lý trưởng bị đánh roi, há ngờ có ngày này! Có lẽ trời đền người thật thà dày dặn, nên cho cả Phủ thần, quan huyện cùng nhận ân của con dế. Nghe nói: một người bay lên trời, gà chó cũng thành tiên. Tin thay!"
