Bành Hiếu Cổ, chư sinh đất Lai Châu, đọc sách ở biệt thự cách nhà khá xa. Tết Trung thu không về, cô đơn không bạn. Nghĩ trong làng không có ai nói chuyện; chỉ có Khâu sinh, danh sĩ trong huyện, nhưng vốn có điều xấu ngầm, Bành thường khinh. Trăng đã lên, càng buồn chán, bất đắc dĩ viết thiếp mời Khâu. Đang uống thì có tiếng gõ cửa. Tiểu đồng ra mở, thì là một thư sinh muốn gặp chủ nhà. Bành rời tiệc, mời khách vào. Chào nhau ngồi vòng, bèn hỏi họ quê quán. Khách nói: "Tiểu sinh người Quảng Lăng, cùng họ với ông, tự Hải Thu. Gặp đêm đẹp thế này, nơi khách trọ càng khổ. Nghe ông cao nhã, nên mạo muội đến không người giới thiệu." Nhìn người này, áo vải sạch sẽ, nói cười phong lưu. Bành rất vui nói: "Là người họ ta. Đêm nay là đêm nào mà gặp khách quý!" Liền sai rót rượu, thân thiết như bạn cũ. Xét ý khách, dường như rất khinh Khâu; Khâu ngước nói chuyện với, khách thường ngạo mạn không đáp lễ. Bành thay Khâu thẹn, bèn đánh trống lảng lời, mời hát khúc dân dã trước để nhắm rượu. Rồi ngẩng trời ho hai tiếng, hát "Phù Phong hào sĩ chi khúc", cùng cười vui. Khách nói: "Tôi không biết vần, không thể đáp lại Dương Xuân. Nhờ người thay được không?" Bành nói: "Xin vâng." Khách hỏi: "Thành Lai Châu có danh kỹ không?" Bành đáp: "Không." Khách lặng thinh hồi lâu, bảo tiểu đồng: "Vừa gọi một người, ở ngoài cửa, dẫn vào." Tiểu đồng ra, quả thấy một cô gái ngập ngừng ngoài cửa. Dẫn vào. Tuổi mười sáu trở lại, như tiên. Bành kinh ngạc, mời ngồi. Nàng mặc áo choàng vàng liễu; hương tỏa khắp bốn phía. Khách an ủi: "Ngàn dặm đường nhọc nhằn lắm!" Nàng mỉm cười vâng vâng. Bành lấy làm lạ, bèn hỏi gặng. Khách nói: "Quý hương khổ không có giai nhân, vừa nãy trên thuyền Tây Hồ gọi nàng đến." Nói với nàng: "Khúc 'Bạc hạnh lang' hát trên thuyền vừa rồi rất hay. Xin hát lại." Nàng hát: "Chàng bạc hạnh, dắt ngựa rửa ao xuân. Tiếng người xa, tiếng ngựa mất; trời sông cao, trăng núi nhỏ. Quay đầu đi không về, sân nhà sinh sáng trắng. Không oán biệt ly nhiều, chỉ buồn hội ngộ ít. Ngủ nơi nào? Chớ làm bông theo gió. Dù chẳng phong hầu, đừng sang đất Lâm Cùng!" Khách lấy sáo ngọc từ trong tất, theo tiếng hát thổi; hết khúc sáo ngừng. Bành kinh ngạc không thôi, nói: "Từ Tây Hồ đến đây, đâu chỉ ngàn dặm, thoáng chốc gọi đến, chẳng lẽ là tiên?" Khách nói: "Tiên đâu dám nói, chỉ coi vạn dặm như sân nhà thôi. Đêm nay phong nguyệt Tây Hồ còn thịnh hơn xưa, không thể không xem, có thể cùng đi không?" Bành muốn xem điều lạ, đáp: "May lắm." Khách hỏi: "Đi thuyền hay cưỡi ngựa?" Bành nghĩ ngồi thuyền thì nhàn, đáp: "Xin đi thuyền." Khách nói: "Chỗ này gọi thuyền hơi xa, trên sông Ngân chắc có đò." Bèn lấy tay vẫy lên không: "Thuyền đến, thuyền đến! Chúng ta muốn sang Tây Hồ, không tiếc trả công." Chẳng bao lâu, một chiếc thuyền gấm từ không trung rơi xuống, khói mây quấn quanh. Mọi người đều lên. Thấy một người cầm mái chèo ngắn; đầu chèo xếp dày lông vũ dài, hình như quạt lông; một lần chèo, gió mát hiu hiu. Thuyền dần lên mây, về hướng nam, nhanh như tên. Quá một khắc, thuyền hạ xuống nước. Chỉ nghe đàn sáo nhộn nhạo, tiếng reo ồn ã. Ra thuyền nhìn, trăng in sóng khói, thuyền du ngoạn đông như chợ. Người chèo nghỉ chèo, mặc thuyền trôi. Nhìn kỹ, đúng là Tây Hồ. Khách ở khoang sau lấy thức ăn lạ rượu ngon, vui vẻ cùng uống.
Một lát, một chiếc lâu thuyền dần đến gần, đi song song. Qua cửa sổ nhìn, thấy bên trong có hai ba người, vây quanh đánh cờ cười đùa. Khách đưa một chén to cho nàng nói: "Uống chén này tiễn nàng đi." Nàng đang uống, Bành quyến luyến thơ thẩn, chỉ sợ nàng đi, lấy chân đá khẽ. Nàng liếc mắt đưa tình. Bành càng xao động, xin hẹn ngày sau. Nàng nói: "Nếu thương thiếp, chỉ cần hỏi tên Quyên Nương, không ai không biết." Khách liền lấy khăn lụa của Bành đưa nàng, nói: "Tôi thay nàng hẹn ba năm." Rồi đứng dậy, đỡ nàng trên lòng bàn tay, nói: "Tiên chăng, tiên chăng!" Bèn vịn cửa sổ thuyền bên cạnh, bắt nàng vào, cửa sổ to bằng cái đĩa, nàng cúi người luồn vào như rắn bò, chẳng thấy chật. Chốc lát nghe thuyền bên nói: "Quyên Nương tỉnh rồi." Thuyền liền chèo đi. Nhìn xa thuyền đã cập bến, người trên thuyền lần lượt cùng đi, hứng du ngoạn tiêu tan. Bèn nói với khách muốn lên bờ cùng ngắm. Vừa bàn xong, thuyền đã tự cập. Bèn rời thuyền bước đi, thấy chừng hơn dặm. Khách đến sau, dắt một con ngựa, bảo Bành giữ. Rồi lại đi, nói: "Đợi mượn thêm hai ngựa." Lâu không thấy. Người đi đường đã thưa; ngẩng nhìn trăng khuyết chếch tây, trời sắp sáng. Khâu cũng không biết đi đâu. Bành giữ ngựa lúng túng, tiến lui không chủ. Dắt cương đến chỗ đậu thuyền, thì người thuyền đều mất. Nghĩ túi tiền trống rỗng, càng lo hoảng. Trời sáng rõ, thấy trên ngựa có túi nhỏ; sờ thấy ba bốn lạng bạc. Mua đồ ăn đứng chờ, không hay đã gần trưa. Tính không bằng tạm thăm Quyên Nương, có thể từ từ dò tin Khâu. Hỏi tên Quyên Nương, không ai biết, hứng thú sút giảm. Hôm sau lên đường. Ngựa thuần dễ cưỡi, may không què yếu, nửa tháng mới về. Lúc ba người lên thuyền đi, tiểu đồng về báo: "Chủ nhân đã đi làm tiên." Cả nhà khóc, nghĩ không về nữa. Bành về, buộc ngựa rồi vào. Người nhà kinh ngạc mừng rỡ, tụ lại hỏi, Bành mới kể hết chuyện lạ. Nghĩ một mình về quê, e nhà Khâu nghe được sẽ hỏi; dặn người nhà đừng nói. Trong lúc nói, nhắc nguồn gốc con ngựa. Mọi người nghĩ là vật tiên để lại, đều đến chuồng xem. Đến nơi, thì ngựa bỗng mất, chỉ có Khâu sinh bị buộc dây cỏ bên máng. Kinh hãi tột độ, gọi Bành ra xem. Thấy Khâu cúi đầu dưới sàn, mặt xám như chết, hỏi không nói, chỉ mở khép hai mắt. Bành rất không đành, cởi đỡ lên giường, như mất hồn vía. Đổ nước nóng, hơi nuốt được. Giữa đêm tỉnh chút, vội muốn đi xí; dìu đi, thải ra mấy cục phân ngựa. Lại uống ít nước, mới nói được. Bành đến giường hỏi kỹ. Khâu nói: "Sau khi xuống thuyền, hắn dẫn tôi nói chuyện nhỏ. Đến chỗ vắng, đùa vỗ vào cổ tôi, bèn mê man ngã xuống. Nằm yên một lúc, tự nhìn đã thành ngựa. Lòng cũng tỉnh, chỉ không nói được. Đó là nỗi nhục lớn, thật không thể nói cho vợ con, xin đừng tiết lộ!" Bành vâng, sai tôi tớ ngựa đưa về. Bành từ đó không quên tình với Quyên Nương.
Ba năm sau, nhân anh rể làm phán quan Dương Châu, ông đến thăm. Châu có Lương công tử, thân với nhà Bành, mở tiệc mời uống. Trong tiệc có mấy ca kỹ đều đến chào. Công tử hỏi Quyên Nương, người nhà thưa bệnh. Công tử giận nói: "Con tiện tỳ tự cao giá, đem dây trói đến đây!" Bành nghe tên Quyên Nương, kinh ngạc hỏi là ai. Công tử nói: "Đó là kỹ nữ, đệ nhất Quảng Lăng. Vì có chút tiếng, nên ngạo mạn vô lễ." Bành ngờ trùng tên; nhưng tim đập thình thịch, rất muốn gặp. Chẳng bao lâu Quyên Nương đến, công tử hầm hầm kể tội. Bành nhìn kỹ, đúng người thấy đêm Trung thu. Nói với công tử: "Nàng với tôi có chút giao tình cũ, xin tha thứ." Quyên Nương nhìn Bành, cũng có vẻ sửng sốt. Công tử chưa kịp hỏi sâu, liền sai rót rượu. Bành hỏi: "Khúc 'Bạc hạnh lang' còn nhớ không?" Quyên Nương càng kinh ngạc, nhìn chăm chú hồi lâu, mới hát khúc cũ. Nghe giọng, như đúng Trung thu năm xưa. Tiệc tàn, công tử bảo nàng hầu khách ngủ. Bành nắm tay nói: "Hẹn ba năm, nay mới thực hiện sao?" Quyên Nương nói: "Xưa theo người du Tây Hồ, uống chưa đến mấy chén, bỗng như say. Mơ màng, bị một người mang đi, đặt trong một thôn. Một đứa tiểu đồng dẫn thiếp vào; trong tiệc có ba khách, chàng là một. Sau đó cùng lên thuyền đến Tây Hồ, tiễn thiếp qua cửa sổ về, nắm tay tha thiết. Mỗi khi nhớ tới, thiếp cho là giấc mộng huyễn; mà khăn lụa vẫn còn, đến nay vẫn cất kỹ." Bành kể lý do, cùng than thở. Quyên Nương ngả vào lòng, nghẹn ngào nói: "Tiên nhân đã làm mối tốt, chàng đừng bỏ thiếp vì chốn phong trần, mà quên người khổ hải này!" Bành nói: "Lời hẹn trên thuyền, chưa ngày nào xa lòng. Nàng nếu có ý, thì dốc túi bán ngựa, ta cũng không tiếc." Sáng ra, Bành nói với công tử; lại vay tiền ở biệt giá, được một nghìn vàng xóa tên khỏi sổ kỹ, đưa nàng về. Tình cờ đến biệt thự, nàng vẫn nhận ra chỗ uống rượu năm xưa.
Dị Sử thị nói: Ngựa mà là người, ắt vốn là người hóa ngựa; nếu làm ngựa, chính là hận vì không làm được người thôi. Sư tử voi hạc bằng đều chịu roi, sao lại không phải là lòng nhân ái của thần nhân? Dù hẹn ba năm, cũng là độ người khỏi khổ hải.
