Tang sinh, tên Hiểu, tự Tử Minh, người Nghi Châu. Mồ côi từ nhỏ, dạy học ở bến Hồng Hoa. Tang là người điềm tĩnh, tự lấy làm vui, mỗi ngày hai lần ra ngoài, sang nhà hàng xóm phía đông ăn cơm, thời gian còn lại thì ngồi lì trong phòng. Một hôm sinh hàng xóm phía đông đến chơi, đùa hỏi: "Anh ở một mình, không sợ ma hồ ly sao?" Tang cười đáp: "Đại trượng phu sợ gì ma hồ ly? Con đực đến thì ta có kiếm sắc, con cái thì ta mở cửa đón."
Sinh hàng xóm về, bàn với bạn, bắc thang cho một kỹ nữ qua tường, đến gõ cửa. Tang nhòm hỏi ai, kỹ nữ tự nói là quỷ. Tang sợ lắm, răng đập lập cập. Kỹ nữ ngập ngừng rồi tự đi. Sáng sớm, sinh hàng xóm đến thư phòng Tang, Tang kể điều thấy, và nói định về nhà. Sinh vỗ tay cười: "Sao không mở cửa đón?" Tang chợt hiểu là trò giả, bèn ở lại yên như cũ.
Được nửa năm, một đêm có người con gái đến gõ cửa. Tang nghĩ bạn lại đùa, mở cửa mời vào, thì là một người đẹp nghiêng nước. Giật mình hỏi từ đâu đến, đáp: "Thiếp là Liên Hương, kỹ nữ nhà phía tây." Bến này vốn nhiều thanh lâu, Tang tin. Tắt đèn lên giường, ân ái mặn nồng. Từ đó ba năm đêm cô lại đến một lần.
Một tối, ngồi một mình ngẫm nghĩ, có một cô gái nhẹ nhàng bước vào. Tang tưởng là Liên, đón nói chuyện. Nhìn mặt hoàn toàn khác: chừng mười lăm mười sáu tuổi, áo đơn tóc xõa, phong lưu thanh tú, bước đi như đến như đi. Sinh giật mình, ngờ là hồ ly. Cô nói: "Thiếp là con nhà lương thiện, họ Lý. Ngưỡng mộ cao nhã của chàng, may được chàng để mắt." Tang mừng. Nắm tay cô, lạnh như băng, hỏi: "Sao lạnh thế?" Đáp: "Thiếp từ nhỏ yếu ớt, đêm dầm sương móc, sao không lạnh!" Rồi áo lụa cởi, đúng là còn trinh. Cô nói: "Thiếp vì duyên tình, thân mỏng manh một sớm mất giữ. Nếu chàng không chê quê mùa, xin thường hầu chăn gối. Trong phòng có người khác không?" Tang nói: "Không ai, chỉ có một cô kỹ nữ hàng xóm, nhưng cũng không thường đến." Cô nói: "Thiếp sẽ cẩn thận tránh. Thiếp không như người trong viện. Chàng giữ kín, cô ấy đến thì thiếp đi, cô ấy đi thì thiếp đến là được."
Gà gáy, cô định đi, tặng một chiếc giày thêu, nói: "Đây là giày thiếp đi ở chân, mân mê nó đủ gửi nỗi nhớ. Nhưng có người thì đừng nghịch!" Tang nhận xem, nhọn như cái dùi cởi nút. Lòng rất thích. Tối hôm sau không có ai, bèn lấy ra ngắm kỹ. Cô bỗng nhẹ nhàng đến, lại thân mật. Từ đó cứ lấy giày ra là cô đúng ý nghĩ mà đến. Hỏi thì cười: "Vừa đúng lúc thôi."
Một đêm Liên Hương đến, giật mình hỏi: "Sao chàng thần khí tiêu điều thế?" Tang nói: "Không tự thấy." Liên bèn cáo biệt, hẹn mười ngày. Liên đi rồi, Lý đến không đêm nào vắng. Hỏi: "Người tình của chàng sao lâu không đến?" Tang kể ngày hẹn. Lý cười: "Chàng thấy thiếp so với Liên Hương ai đẹp hơn?" Đáp: "Có thể gọi là hai tuyệt. Nhưng da thịt Liên khanh ấm." Lý đổi sắc: "Chàng nói hai người đều đẹp, là nói với thiếp thôi. Cô ấy chắc là tiên nữ cung trăng, thiếp nhất định không bằng." Rồi không vui. Bèn bấm đốt tay tính, mười ngày đã hết, dặn Tang đừng lộ, nàng sẽ rình xem.
Đêm sau, Liên Hương quả đến, cười nói rất vui. Đến lúc nằm, nàng hoảng nói: "Nguy rồi! Mười ngày không gặp, sao lại thêm suy kiệt? Chắc chàng có gặp ai khác?" Tang hỏi nguyên do. Đáp: "Thiếp xem thần khí, mạch nhỏ rối như tơ, là bệnh quỷ." Đêm sau, Lý đến, Tang hỏi: "Nàng rình Liên Hương thấy thế nào?" Đáp: "Đẹp. Thiếp vốn bảo thế gian không có người đẹp thế, quả là hồ ly. Đi, thiếp theo sau, ở hang núi nam." Tang ngờ cô ghen, vâng dạ cho qua.
Hôm sau, đùa Liên Hương: "Tôi vốn không tin, có người nói khanh là hồ ly." Liên vội hỏi: "Ai nói?" Cười đáp: "Tôi tự đùa khanh." Liên nói: "Hồ ly khác gì người?" Đáp: "Bị mê hoặc thì bệnh, nặng thì chết, nên đáng sợ." Liên Hương nói: "Không phải thế. Như tuổi chàng, ba ngày sau phòng sự tinh khí có thể hồi phục, dù là hồ ly hại gì? Giả sử ngày ngày hao tổn, có người còn hơn hồ ly. Thiên hạ kẻ ho lao bệnh quỷ, há đều bị hồ ly mê chết sao? Tuy vậy, chắc có ai nói xấu thiếp." Tang cố nói không có, Liên gặng hỏi càng gắt. Tang bất đắc dĩ kể ra. Liên nói: "Thiếp vốn lạ vì chàng suy kiệt. Nhưng sao đến mức ấy? Chẳng lẽ không phải người? Chàng đừng nói, đêm mai sẽ làm như cô ấy rình thiếp."
Đêm ấy Lý đến, mới nói ba bốn câu, nghe ngoài cửa sổ có tiếng ho, vội trốn. Liên vào nói: "Chàng nguy rồi! Đó thật là quỷ! Mê vẻ đẹp mà không sớm dứt, đường suối vàng gần rồi!" Tang nghĩ nàng ghen, im lặng không nói. Liên nói: "Thiếp biết chàng chưa quên tình, nhưng không nỡ nhìn chàng chết. Mai sẽ mang thuốc, vì chàng trừ âm độc. May bệnh gốc còn nông, mười ngày sẽ khỏi. Xin cùng giường xem lành bệnh." Đêm sau, quả lấy thuốc cho Tang uống. Chốc lát xổ hai ba lần, thấy tạng phủ thanh sạch, tinh thần bỗng sảng khoái. Lòng tuy biết ơn, nhưng vẫn không tin là quỷ.
Liên Hương đêm đêm cùng chăn ôm Tang, Tang muốn gần gũi, nàng đều ngăn. Mấy hôm sau, da thịt đầy đặn. Nàng muốn đi, dặn đi dặn lại phải dứt Lý. Tang vâng dạ bừa. Đến khi đóng cửa khêu đèn, lại cầm giày nhớ nhung. Lý bỗng đến. Mấy ngày bị cách, có vẻ oán. Tang nói: "Cô ấy mấy đêm làm thầy bùa thầy thuốc cho tôi, xin đừng giận. Tình tốt vẫn ở tôi." Lý hơi nguôi. Trên gối Tang thì thầm: "Anh yêu khanh lắm, thế mà có người nói khanh là quỷ." Lý líu lưỡi hồi lâu, mắng: "Nhất định là hồ ly dâm mê hoặc tai chàng! Nếu không dứt cô ấy, thiếp không đến nữa!" Rồi thút thít khóc. Tang trăm lời an ủi mới thôi.
Qua đêm, Liên Hương đến, biết Lý lại đến, giận nói: "Chàng nhất định muốn chết sao!" Tang cười: "Khanh sao ghen sâu thế?" Liên giận hơn: "Chàng gieo gốc chết, thiếp trừ giúp chàng, người không ghen thì còn gì nữa?" Tang nói đùa: "Cô ấy bảo bệnh hôm trước là do hồ ly quấy phá." Liên mới thở dài: "Quả như lời chàng, chàng mê không tỉnh, nhỡ có chuyện bất trắc, thiếp trăm miệng cũng không phân giải được. Xin từ biệt từ đây. Một trăm ngày sau, sẽ thăm chàng trên giường bệnh." Giữ không được. Nàng phật ý đi thẳng. Từ đó Tang đêm đêm cùng Lý. Hơn hai tháng, thấy rất mệt mỏi. Ban đầu tự an ủi; ngày dần gầy rạc, chỉ uống được một bát cháo. Muốn về nhà để người nuôi, vẫn lưu luyến không nỡ đi vội. Chần chừ mấy ngày, nằm liệt không dậy được nữa. Sinh hàng xóm thấy anh bệnh nặng, ngày ngày sai thư đồng mang cơm nước. Đến lúc này Tang ngờ Lý, nói với Lý: "Tôi hối không nghe lời Liên Hương, nên ra nông nỗi này!" Nói xong thì ngất. Một lúc tỉnh lại, mở mắt nhìn quanh, Lý đã đi, từ đó tuyệt tích.
Tang gầy yếu nằm trong thư phòng trống, nhớ Liên Hương như mong năm mới. Một hôm, đang mơ màng, bỗng có người vén rèm vào, là Liên Hương. Đứng bên giường cười nhạt: "Anh nhà quê, thiếp có nói bậy đâu!" Tang nghẹn ngào hồi lâu, tự nhận có tội, chỉ cầu cứu. Liên nói: "Bệnh đã vào cao hoang, thật không có cách cứu. Thiếp đến chỉ để vĩnh biệt, tỏ rằng không phải ghen." Tang đau buồn nói: "Dưới gối có một vật, phiền nàng đập nát giúp." Liên lục ra chiếc giày, cầm đến bên đèn xem đi xem lại. Cô gái họ Lý bỗng vào, đột ngột thấy Liên Hương, quay người định trốn. Liên lấy thân chắn cửa, Lý cuống quýt không biết ra đâu. Tang trách mắng, Lý không đáp nổi. Liên cười: "Hôm nay thiếp mới được gặp mặt dì. Trước kia thiếp bảo bệnh cũ của lang quân chưa chắc không do thiếp, nay thấy thế nào?" Lý cúi đầu tạ lỗi. Liên nói: "Đẹp thế mà vì yêu kết thù sao?" Lý liền quỳ xuống khóc, xin thương cứu. Liên bèn đỡ dậy, hỏi kỹ bình sinh. Đáp: "Thiếp là con gái Lý thông phán, mất sớm, chôn ngoài tường, đã như tằm xuân chết mà tơ chưa hết. Cùng chàng ân ái là điều thiếp mong; khiến chàng chết thật không phải lòng thiếp." Liên nói: "Nghe nói quỷ lợi khi người chết, vì chết rồi có thể thường gặp, đúng không?" Đáp: "Không phải, hai quỷ gặp nhau vốn chẳng có gì vui, nếu vui thì thiếu niên dưới suối vàng nào thiếu!" Liên nói: "Ngốc thật! Đêm đêm làm người, người còn không chịu nổi, huống chi quỷ!" Lý hỏi: "Hồ ly cũng có thể làm người chết, sao riêng chị không?" Liên nói: "Đó là hạng hái bổ, thiếp không cùng loại. Nên đời có hồ ly không hại người, tuyệt không có quỷ không hại người, vì âm khí thịnh."
Tang nghe lời ấy, mới biết hồ quỷ đều thật. May quen nhìn mãi nên không kinh hãi. Nhưng nghĩ hơi tàn như tơ, không khỏi bật kêu đau. Liên nhìn hỏi: "Xử lang quân thế nào?" Lý đỏ mặt xin nhận lỗi. Liên cười: "Sợ lang quân khỏe mạnh, cô nương ghen lại ăn mơ chua." Lý chắp áo nói: "Nếu có thầy thuốc giỏi chữa nước, để thiếp khỏi phụ lang quân, thiếp sẵn lòng chôn đầu dưới đất, dám lại mặt người đời!" Liên mở túi lấy thuốc, nói: "Thiếp sớm biết có ngày nay, sau khi chia tay đã đi hái thuốc ở ba núi, ba tháng mới đủ vị. Chứng lao đến chết, uống vào không ai không tỉnh. Nhưng chứng do đâu mà có, cũng phải nhờ thứ ấy dẫn, nên không thể không nhờ cô góp sức." Hỏi: "Cần gì?" Đáp: "Chỉ một giọt nước bọt thơm trong miệng anh đào của cô. Thiếp đút một viên, phiền cô áp miệng nhổ vào." Lý đỏ ửng má, cúi đầu nghiêng nhìn chiếc giày. Liên đùa: "Điều em đắc ý chỉ có chiếc giày." Lý càng hổ thẹn, ngẩng cúi như không có chỗ giấu mình. Liên nói: "Đây là tài quen thường ngày, nay sao tiếc?" Bèn đút viên thuốc cho Tang, rồi thúc giục Lý. Lý bất đắc dĩ nhổ vào. Liên nói: "Nữa!" Lại nhổ. Nhổ ba bốn lần, viên thuốc đã trôi xuống. Một lát, bụng sôi như sấm. Liên đút thêm một viên, tự mình áp môi truyền khí. Tang thấy đan điền nóng như lửa, tinh thần sảng khoái. Liên nói: "Khỏi rồi!" Lý nghe gà gáy, bàng hoàng từ biệt. Liên vì Tang mới khỏi, còn cần điều dưỡng, đi ăn ngoài không tiện; bèn đóng cửa ngược từ ngoài, giả như Tang về nhà, để dứt người qua lại, ngày đêm canh giữ.
Lý cũng mỗi tối đến, hầu hạ ân cần, thờ Liên như chị. Liên cũng rất thương yêu. Ở ba tháng, Tang khỏe như cũ. Lý bỗng mấy đêm không đến; có đến cũng nhìn một cái rồi đi. Đối mặt cũng buồn bã không vui. Liên thường giữ cô ngủ chung, cô nhất định không chịu. Tang đuổi ra, bế về, thân nhẹ như hình nộm. Cô không trốn được, bèn mặc áo nằm, chân co lại thân không đầy hai thước. Liên càng thương, ngầm bảo Tang ôm ấp, nhưng lay cũng không tỉnh. Tang ngủ đi, tỉnh dậy tìm thì đã biệt. Hơn mười hôm sau không đến nữa. Tang nhớ nhung thiết tha, thường lấy giày ra ngắm. Liên nói: "Duyên dáng thế, thiếp thấy còn thương, huống chi đàn ông." Tang nói: "Trước kia nghịch giày thì cô ấy đến, lòng vốn ngờ, nhưng chung quy không ngờ là quỷ. Nay đối giày nhớ dung nhan, thật xót xa." Rồi rơi nước mắt.
Trước đó, nhà giàu họ Trương có con gái tên Yến nhi, mười lăm tuổi, không đổ mồ hôi mà chết. Cả đêm sống lại, dậy nhìn muốn chạy. Họ Trương khóa cửa, không ra được. Cô tự nói: "Con là hồn con gái thông phán, cảm ơn thương nhớ của Tang lang, chiếc giày còn để ở chỗ chàng. Con thật là quỷ, giam con có ích gì?" Thấy lời có lý do, hỏi vì sao đến đây. Cô quanh co ngoảnh lại, mờ mịt không tự hiểu. Có người nói Tang sinh bệnh đã về quê, cô cố cãi là vu oan, nhà nghi lắm. Sinh hàng xóm nghe, trèo tường đến xem, thấy Tang đang đối thoại với một mỹ nhân; xông vào ép, hốt hoảng đã không thấy người đâu. Sinh hàng xóm kinh ngạc hỏi. Tang cười: "Trước đã nói với anh, con cái thì mở cửa đón thôi." Sinh kể lại lời Yến nhi. Tang bèn mở cổng, định đi dò thăm, khổ không có cớ. Mẹ Trương nghe Tang quả chưa về, càng lấy làm lạ. Cố ý sai bà giúp việc đến xin giày, Tang liền đưa ra. Yến nhi nhận được mừng. Thử xỏ vào, giày nhỏ hơn chân một tấc, rất hoảng. Soi gương, chợt tỉnh ngộ mình mượn xác mà sống, bèn kể rõ. Mẹ mới tin. Cô ôm gương khóc lớn: "Hôm ấy hình dáng khá tự tin, mỗi lần gặp chị Liên còn thêm hổ thẹn. Nay lại thế này, làm người không bằng làm quỷ!" Ôm giày gào khóc, khuyên không nghe. Trùm chăn nằm cứng. Cho ăn cũng không ăn, da thịt sưng phù; bảy ngày không ăn, rốt cuộc không chết, mà sưng dần xẹp; thấy đói không chịu nổi, mới ăn lại. Mấy hôm sau, khắp người ngứa ngáy, da lột hết. Sáng dậy, chiếc giày ngủ rơi, đi vào, thì rộng thênh thang. Bèn thử chiếc giày cũ, vừa khít, mừng. Lại soi gương, thấy mắt mày má cằm giống hệt thuở sống, càng mừng. Rửa mặt chải đầu ra gặp mẹ, ai thấy cũng ngây ra. Liên Hương nghe chuyện lạ, khuyên Tang nhờ mai mối; nhưng giàu nghèo cách xa, không dám tiến vội. Gặp sinh nhật bà, nhân theo rể của con bà, đến chúc thọ. Bà thấy tên Tang, cố ý sai Yến nhi nhìn qua rèm nhận khách. Tang đến sau cùng, cô bỗng chạy ra, nắm tay áo, muốn theo về. Mẹ quở mắng, cô mới thẹn đi vào. Tang nhìn kỹ đúng là thế, không hay nước mắt rơi, quỳ lạy không dậy. Bà đỡ dậy, không coi là sỉ nhục. Tang ra, nhờ cậu cô làm mối. Bà bàn chọn ngày lành cho ở rể.
Tang về báo Liên Hương, và bàn cách xử. Liên bùi ngùi hồi lâu, định bỏ đi. Tang hoảng khóc. Liên nói: "Chàng làm lễ hoa chúc ở nhà người, thiếp đi theo, còn mặt mũi nào?" Tang mưu về quê trước rồi đón Yến, Liên mới theo. Tang nói thật với họ Trương. Họ Trương nghe chàng đã có vợ, nổi giận trách móc; Yến nhi hết sức biện hộ, mới theo lời xin. Đến ngày, Tang đi nghinh hôn. Nhà họ Trương chuẩn bị sơ sài; về đến nhà Tang, từ cửa đến sảnh đều trải thảm len, trăm nghìn đèn nến sáng như gấm. Liên Hương dìu tân nương vào lều xanh, khăn che mặt vén lên, vui như xưa. Liên bồi chén hợp cẩn, bèn hỏi kỹ chuyện hoàn hồn. Yến nói: "Hôm ấy buồn bực vô liêu, chỉ vì thân là vật khác, tự thấy hình dạng ô uế. Sau khi chia tay, giận không về mộ, theo gió trôi nổi. Mỗi lần thấy người sống thì ghen tị. Ban ngày nương cỏ cây, đêm tùy chân bơi nổi. Tình cờ đến nhà họ Trương, thấy cô gái nằm trên giường, lại gần nhập vào, không biết lại sống được." Liên nghe, lặng lẽ như đang nghĩ. Hơn hai tháng sau, Liên sinh một con trai. Sau sinh đột bệnh, ngày một nặng. Nàng nắm cánh tay Yến nói: "Dám đem giống nghiệt chướng làm phiền nàng, con thiếp tức con nàng." Yến khóc, Tang vỗ về. Mời thầy thuốc thầy cúng, nàng đều từ chối. Bệnh dai dẳng, hơi thở như sợi tơ. Tang và Yến đều khóc. Nàng bỗng mở mắt nói: "Đừng thế! Con vui sống, thiếp cũng vui sống. Nếu có duyên, mười năm sau sẽ gặp lại." Nói xong thì mất. Vén chăn định liệm, thi thể hóa thành hồ ly. Tang không nỡ coi là khác, hậu táng nàng. Con tên Hồ nhi, Yến nuôi như ruột. Mỗi tiết Thanh minh, Yến nhất định bế con khóc ở mộ.
Sau Tang đỗ hương cử, nhà dần khá giả. Nhưng Yến khổ vì không con. Hồ nhi khá thông minh nhưng yếu ớt nhiều bệnh. Yến thường muốn Tang nạp thiếp. Một hôm, tỳ nữ bỗng nói: "Ngoài cửa có một bà dắt con gái đến bán." Yến gọi vào. Vừa thấy, hoảng nói: "Chị Liên lại ra ư!" Tang nhìn, thật giống, cũng kinh hãi. Hỏi: "Bao nhiêu tuổi?" Đáp: "Mười bốn." "Tiền cưới bao nhiêu?" Đáp: "Lão thân chỉ có mỗi miếng thịt này, chỉ mong nó được nơi nương tựa, thân cũng có chỗ ăn cơm, sau này xương già không phải vùi bờ rãnh là đủ." Tang cho giá hậu và giữ lại. Yến nắm tay cô gái, vào phòng kín, nâng cằm cô cười: "Em có nhận ra chị không?" Đáp: "Không biết." Hỏi họ tên, nói: "Thiếp họ Vi. Cha bán nước ở Từ Thành, mất đã ba năm." Yến bấm đốt tay nghĩ, Liên mất vừa đúng mười bốn năm. Lại ngắm kỹ cô, dung nghi cử chỉ, không chỗ nào không giống thần. Bèn vỗ đầu cô gọi: "Chị Liên, chị Liên! Hẹn gặp sau mười năm, chắc không lừa em!" Cô bỗng như tỉnh mộng, bừng hiểu, kêu: "Ơ!" Nhìn kỹ Yến nhi. Tang cười: "Đây là 'như từng quen biết, én trở về'." Cô rưng rưng nói: "Phải rồi. Nghe mẹ kể, thiếp lúc sinh ra đã biết nói, mẹ cho là điềm chẳng lành, cho uống máu chó, nên quên nhân duyên cũ. Hôm nay mới như tỉnh mộng. Nương tử chẳng phải là em Lý xấu hổ vì làm quỷ ư?" Cùng kể chuyện kiếp trước, buồn vui lẫn lộn.
Một hôm là Hàn thực, Yến nói: "Hôm nay mỗi năm thiếp cùng lang quân khóc chị." Bèn cùng lên mộ, cỏ hoang um tùm, cây đã to một ôm. Cô gái cũng thở dài. Yến nói với Tang: "Thiếp với chị Liên hai đời tình tốt, không nỡ lìa nhau, nên cho xương trắng chung huyệt." Tang theo lời, mở mộ họ Lý lấy hài cốt, khiêng về hợp táng. Bạn bè thân thích nghe chuyện lạ, mặc đồ đẹp đến bên huyệt, không hẹn mà gặp tới mấy trăm người. Tôi năm Canh Tuất đi chơi miền nam đến Nghi Châu, bị mưa chặn, nghỉ ở quán trọ. Có Lưu sinh tên Tử Kính, là anh em họ bên ngoại, đưa ra "Tang sinh truyện" do bạn đồng xã là Vương Tử Chương soạn, chừng hơn vạn chữ, tôi đọc hết. Đây chỉ là đại lược thôi.
Dị Sử thị nói: "Ôi! Người chết thì cầu sống, người sống lại cầu chết, thứ khó được nhất thiên hạ chẳng phải thân người sao? Sao người có thân này thường bỏ phí, để đến nỗi trơ mặt mà sống không bằng hồ ly, lặng lẽ mà chết không bằng quỷ."