Thiền sư chùa Thiên Phúc ở núi Phật Tích họ Từ tên Lộ, tự Đạo Hạnh. Cha là Vinh làm quan triều Lý, giữ chức Tăng quan đô sát. Thường đi chơi hương An Lãng, lấy bà họ Tăng tên Loan, nhân đó lập nhà ở đó. Lộ do bà họ Tăng sinh ra. Thuở nhỏ ông thích làm hiệp khách, phóng khoáng có chí lớn, hành động việc làm người không đoán được. Thường kết bạn thân với thư sinh Phí Sinh, đạo sĩ Lê Toàn Nghĩa, con hát Phan Ất. Ban đêm khắc khổ đọc sách, ban ngày thổi sáo, đá cầu, đánh bạc làm vui. Cha thường trách ông phóng túng lười biếng. Một đêm, cha lén nhìn vào phòng, thấy đèn sắp tàn, sách vở chất đống, Lộ đang tựa án mà ngủ, tay vẫn chưa buông quyển sách. Từ đó cha không còn lo nữa. Sau ông ứng thi Tăng hương, đỗ khoa Bạch Bồng.
Chẳng bao lâu, cha vì dùng tà thuật xúc phạm Diên Thành hầu. Diên Thành hầu nhờ thiền sư Đại Điên dùng phép đánh chết, ném xuống sông Tô Lịch. Thi thể trôi đến chỗ nhà Diên Thành hầu ở gần cầu An Quyết, bỗng đứng lại không đi, suốt ngày không rời. Diên Thành hầu sợ, báo Đại Điên, Điên đến, đọc kệ: "Căm hận chẳng qua đêm." Thi thể ứng tiếng ngã trôi đi.
Lộ nghĩ báo thù cha nhưng không có kế. Một hôm, đợi Đại Điên ra ngoài, định chặn đánh. Bỗng nghe giữa không trung có tiếng kệ: "Dừng lại!" Lộ sợ, bỏ gậy mà đi.
Ông muốn sang nước Độ cầu thuật linh dị, đường qua man Kim Xỉ, hiểm trở phải quay về. Bèn ở ẩn trong hang núi Phật Tích, hằng ngày tụng "Đại bi đà la ni kinh chú", đủ mười vạn tám nghìn lần. Một hôm thấy thần nhân đến trước, nói: "Đệ tử là Trấn Thiên Vương, cảm công đức trì kinh của thầy nên đến chờ, để sai khiến."
Lộ biết đạo pháp đã viên mãn, thù cha có thể báo. Ông thân đến bến cầu An Quyết, lấy cây gậy đang chống thử ném xuống dòng nước xiết, gậy ngược dòng đi đến cầu Tây Dương mới dừng. Lộ mừng nói: "Pháp ta hơn Đại Điên rồi." Đi thẳng đến chỗ Điên. Điên thấy, nói: "Ngươi không nhớ việc hôm trước sao?" Thầy ngẩng nhìn không trung, vắng lặng không thấy gì, bèn đánh Điên, Điên phát bệnh chết.
Từ đó oán cũ rửa sạch, tục lụy nguội lạnh, đi khắp tùng lâm tìm ấn Phật. Nghe Kiều Trí Huyền ở đạo Bình Hóa, thân đến bái yết, hỏi về chân tâm. Kệ rằng: "Lẫn trong bụi tục chưa nhận vàng, chẳng biết đâu là chân tâm? Xin chỉ dạy cho phương tiện, để thấy bồ đề dứt khổ tìm." Huyền đáp kệ: "Bí quyết ngũ âm diễn vàng thật, trong đó trăng tròn lộ thiền tâm. Cát sông lại là đạo bồ đề, định hướng bồ đề cách muôn tầm." Lộ ngơ ngác chưa quyết, bèn đến chùa núi Pháp Vân bái yết thiền sư Phạm Hội, hỏi: "Thế nào là chân tâm?" Phạm nói: "A Nan, ai ai cũng là chân tâm." Lộ chợt tự ngộ, hỏi: "Làm sao đi đứng?" Phạm nói: "Đói ăn khát uống." Lộ lạy từ biệt. Từ đó pháp lực thêm, duyên thiền càng dày. Rắn núi thú rừng đàn đàn đến quy phục, đốt ngón tay cầu mưa, chú nước chữa bệnh, không gì không linh nghiệm. Có người thế tục hỏi: "Đi đứng nằm ngồi, đều là tâm Phật?" Lộ đọc kệ: "Làm có bụi cát có, cho là không thì tất cả không, có không như trăng dưới nước, chớ chấp có không là không." Lại nói: "Mặt trời mặt trăng ra đầu núi, người người đánh mất hỏa châu. Người về có ngựa con, đi bộ chẳng cưỡi ngựa."
Bấy giờ Lý Nhân Tông không có con nối. Gặp năm Tường Phù Đại Khánh thứ ba tháng ba, người phủ Thanh Hoa tâu: "Ở bãi cát ven biển có một đứa trẻ linh dị, mới ba tuổi, tự xưng là hoàng tử, hiệu Giác Hoàng, việc gì vua làm đều biết, đó là do Đại Điên hóa sinh." Vua sai trung sứ đến xem, quả đúng như lời. Rước về kinh sư, ở chùa Báo Thiên. Vua thấy nó thông minh khác thường, rất yêu mến, muốn lập làm người nối ngôi, quần thần hết lời can, cho là không được. Còn nói: "Nếu nó thật linh dị, ắt phải thác sinh vào cung cấm, rồi mới được." Vua nghe theo. Bèn mở đại hội bảy ngày đêm, làm phép thác thai.
Lộ nghe vậy, bảo chị: "Đứa trẻ kia là yêu tà, mê hoặc người quá mức. Ta há nỡ ngồi nhìn không cứu, để nó dùng lời lẽ mê hoặc lòng người, làm loạn chính pháp?" Bèn bảo chị giả làm người xem hội, lén cầm mấy cái gậy ấn (có bản chép là hạt châu) mà Lộ đã kết, cắm lên rèm. Hội đến ngày thứ ba, Giác Hoàng mắc bệnh, nói với người: "Khắp cõi nước, lưới sắt trùm kín, tuy muốn thác sinh, e rằng không còn đường." Vua sai giải chú, quả bắt được Lộ, đem giam ở lầu Hưng Thánh, họp quần thần bàn. Sùng Lãm hầu chợt đi qua, Lộ kêu van: "Xin ngài ra sức cứu bần tăng khỏi tội, ngày sau gửi thai vào nhà ngài để báo đáp." Hầu gật đầu. Đến khi họp bàn, mọi người đều nói: "Bệ hạ vì không có con nối nên nó thác sinh, mà Lộ tự ý giải chú là có tội." Hầu tâu: "Nếu Giác Hoàng có thần lực, dù Lộ có giải chú thì sao hại được? Nay lại như thế, Lộ vượt xa Giác Hoàng. Thần ngu xin nghĩ, thay vì trị tội Lộ, chi bằng cho Lộ thác sinh." Vua cho là phải.
Lộ bèn đến nhà Hầu, vào chỗ phu nhân đang tắm, nhìn khắp. Phu nhân giận lắm, nói với Hầu, Hầu vốn biết ý Lộ nên không hạch hỏi. Phu nhân từ đó có thai. Lộ dặn Hầu: "Khi phu nhân sắp sinh, nhất định phải báo trước." Đến lúc sắp sinh, Lộ thấy tin báo đến, bèn tắm rửa đổi áo, bảo đệ tử: "Nhân duyên cũ của ta chưa xong, lại phải thác sinh ra đời, tạm làm đế vương. Đến khi thọ chung, lại làm hai mươi hai vị thiên tử. Nếu thấy thân ta hư hỏng thì ta đã chìm sâu vào bùn lầy, không còn sinh diệt." Đệ tử nghe đều cảm động rơi lệ. Lộ đọc kệ: "Thu đến chẳng báo nhạn về, cười lạnh nhân gian tạm bi thương. Nhắn môn nhân chớ luyến tiếc, thầy xưa bao lần làm thầy nay." Nói xong, ngồi ngay ngắn mà hóa. Phu nhân của Hầu sinh con là Dương Hoán, mới ba tuổi, Nhân Tông nuôi trong cung, lập làm hoàng thái tử. Nhân Tông băng, thái tử lên ngôi, là Thần Tông, tức là người Lộ sinh ra. Nơi Lộ thoát xác nay vẫn còn trong hang chùa Thiên Phúc núi Phật Tích, huyện Ninh Sơn.
Ban đầu, có Nguyễn Chí Thành người làng Đàm Xá, Đại Hoàng (có bản chép là Gia Viễn), Trường An, ở chùa Quốc Thanh, hiệu là Minh Không quốc sư. Thuở trẻ đi học, gặp Đạo Hạnh, phục theo đạo pháp, trải hơn mười năm. Đạo Hạnh khen tâm thuật của ông, trao ấn tâm và ban tên.
Khi Đạo Hạnh sắp lìa đời, bảo Minh Không: "Xưa thầy Thế Tôn đạo quả viên thành còn chịu báo ứng vết thương gươm, huống chi thời mạt thế huyền vi, há tự giữ được? Nay ta xuất thế ở ngôi chủ người, kiếp sau nợ bệnh chắc chắn khó tránh. Ngươi có duyên với ta, nên cứu giúp." Đạo Hạnh đã hóa, Minh Không bèn về chùa cũ cày ruộng. Hơn hai mươi năm không cầu danh vọng.
Bấy giờ Lý Thần Tông mắc bệnh lạ, tâm thần loạn. Tiếng đau đớn giận dữ, gầm như hổ đáng sợ. Danh y thiên hạ theo chiếu đến cả nghìn vạn, đều không biết xoay xở. Có đồng dao rằng: "Muốn chữa bệnh thiên tử, phải có Nguyễn Minh Không." Bèn sai sứ đi tìm, gặp được ông.
Minh Không thấy sứ đến, thuyền có nhiều người chèo, muốn nấu chay cho ăn, bèn lấy một nồi cơm nhỏ, đem ra cùng chúng chèo trên thuyền ăn, bảo: "Con em đông, e không đủ. Các ngươi cứ ăn tạm." Từ đó mấy trăm người chèo thuyền đều ăn không hết. Ăn xong, lại bảo: "Các ngươi hãy ngủ yên một lát, đợi thủy triều lên ta mới đi." Người chèo nghe theo, đều ngủ say trên thuyền. Chỉ chốc lát, thuyền đã đến kinh đô. Người chèo tỉnh dậy, đều kinh ngạc.
Minh Không đến nơi, các bậc cao tăng bốn phương đã ở trên điện làm phép, thấy Minh Không mộc mạc quê mùa, không đón tiếp lễ độ. Minh Không tự cầm cây đinh lớn dài chừng năm tấc, đóng vào cột điện. Lớn tiếng nói: "Ai nhổ được đinh này mới chữa được bệnh." Như thế ba lần, không ai đáp. Minh Không bèn dùng hai ngón tay trái nhổ, đinh liền theo ra. Mọi người đều kinh phục.
Khi gặp Thần Tông, Minh Không quát lớn: "Đại trượng phu tôn quý làm thiên tử, giàu có bốn biển, cớ sao lại phát cuồng loạn như thế?" Vua kinh sợ run rẩy. Minh Không sai lấy vạc lớn đựng dầu, nấu sôi sùng sục, lấy tay khuấy mấy lần, rồi rưới khắp mình vua, bệnh liền khỏi. Bèn phong Minh Không làm quốc sư, miễn thuế mấy trăm hộ để khen thưởng.
Năm Thái Bình thứ hai mươi hai, Tân Sửu, Minh Không qua đời, thọ bảy mươi sáu tuổi.