Vương Thành ở Bình Nguyên, con nhà dòng dõi cũ, tính lười nhất. Nghề nghiệp sa sút từng ngày, chỉ còn mấy gian nhà rách, cùng vợ nằm trong ổ rạ, lời qua tiếng lại không chịu nổi. Bấy giờ giữa mùa hè oi bức, ngoài thôn có vườn họ Chu cũ, tường mái sụp đổ cả, chỉ còn một cái đình; dân làng phần nhiều ngủ nhờ ở đó, Vương cũng ở trong số ấy.
Sáng ra, người ngủ đều đã đi; mặt trời đỏ lên cao ba sào, Vương mới dậy, loanh quanh định về. Thấy trong đám cỏ có chiếc trâm vàng, nhặt xem, khắc chữ nhỏ: "Nghi tân phủ tạo". Ông nội Vương từng làm nghi tân ở Hành phủ, đồ cũ trong nhà phần nhiều theo kiểu này, bèn cầm trâm phân vân. Bỗng một bà già đến tìm trâm. Vương tuy nghèo nhưng tính khẳng khái, liền đưa ra trả. Bà già mừng, hết lời khen đức độ, nói: "Cái trâm đáng bao nhiêu, nhưng là của để lại của chồng cũ tôi." Hỏi: "Ông nhà bà là ai?" Đáp: "Là nghi tân Vương Giản Chi." Vương kinh ngạc nói: "Đó là ông nội tôi. Sao lại gặp nhau thế này?" Bà già cũng ngạc nhiên: "Cậu là cháu của Vương Giản Chi ư? Tôi là hồ tiên. Hơn trăm năm trước, từng quấn quýt với ông nội cậu. Ông cậu mất, thân già này ẩn đi. Đi qua đây đánh rơi trâm, vừa vặn vào tay cháu, chẳng phải số trời sao!"
Vương cũng từng nghe ông nội có vợ hồ ly, tin lời, bèn mời bà về chơi. Bà theo. Vương gọi vợ ra ra mắt, vợ khoác tấm bông rách, mặt vàng vọt xanh xao. Bà già than: "Than ôi! Cháu của Vương Giản Chi, sao nghèo đến mức này!" Lại nhìn bếp vỡ không khói, nói: "Nhà cửa thế này, làm sao sống?" Vợ bèn kể rõ cảnh nghèo, nức nở khóc. Bà đưa trâm cho cô vợ, bảo đem cầm lấy tiền mua gạo, ba ngày sau hẹn gặp lại. Vương níu giữ. Bà nói: "Một người vợ cháu còn không tự nuôi nổi; ta ở lại, ngửa mặt nhìn mái nhà, có ích gì?" Rồi đi thẳng.
Vương kể cho vợ nghe chuyện ấy, vợ rất sợ. Vương nói về nghĩa, bảo vợ thờ bà như mẹ, vợ nhận lời. Qua ba ngày, bà quả đến. Lấy ra mấy lạng bạc, mua lúa mì mỗi thứ một thạch. Đêm ngủ chung giường ngắn với vợ Vương. Ban đầu vợ sợ, nhưng thấy ý bà rất tha thiết nên không ngờ vực nữa.
Hôm sau, bà nói với Vương: "Cháu đừng lười, nên làm chút nghề nhỏ, ngồi ăn mãi sao được?" Vương nói không có vốn. Bà nói: "Lúc ông nội cháu còn, vàng lụa tùy ý lấy; ta là người ngoài thế tục, không cần những thứ này, nên chưa từng lấy nhiều. Dành được bốn mươi lạng vàng làm phấn hoa, đến nay còn đó. Giữ lâu cũng vô dụng, cháu mang đi mua vải gai, định ngày lên kinh, có thể kiếm chút lãi." Vương làm theo, mua hơn năm chục tấm về.
Bà bảo sửa soạn lên đường, tính sáu bảy ngày đến được Yên đô. Dặn: "Phải siêng đừng lười, phải gấp đừng chậm; chậm một ngày thì hối đã muộn." Vương vâng dạ, ôm hàng lên đường. Giữa đường gặp mưa, áo giày ướt sũng. Vương xưa nay chưa từng chịu gió sương, mệt mỏi không chịu nổi, bèn tạm nghỉ ở quán trọ. Không ngờ mưa rì rào đến tối, nước mái hiên chảy như dây. Qua đêm, bùn càng lầy. Thấy người đi lại giẫm bùn lút ống chân, trong lòng sợ khổ. Chờ đến giữa trưa, đường mới dần khô, nhưng mây âm u lại kéo, mưa lại to. Hai đêm sau mới đi.
Sắp đến kinh, nghe đồn giá vải gai tăng vọt, thầm mừng. Vào kinh, dỡ hàng ở quán trọ, chủ quán rất tiếc là ông đến muộn. Nguyên trước đó đường nam mới thông, vải gai rất ít. Phủ bối lặc mua gấp, giá vọt lên, hơn thường chừng gấp ba. Ngày hôm trước mới mua đủ, người đến sau đều thất vọng. Chủ quán nói rõ cho Vương. Vương buồn bực không được ý. Hôm sau, vải gai đến càng nhiều, giá càng hạ. Vương vì không có lãi nên không chịu bán. Chậm hơn mười ngày, tính tiền ăn ở tốn nhiều, lo buồn gấp bội. Chủ quán khuyên bán rẻ, đổi cách khác. Vương nghe theo. Lỗ hơn chục lạng, bán hết sạch. Sáng ra, định về, mở túi xem thì tiền vàng đã mất. Kinh hãi báo chủ quán. Chủ quán không biết tính sao. Có người khuyên kiện quan, bắt chủ quán đền. Vương than: "Đó là số của tôi, trách chủ quán làm gì?" Chủ quán nghe thế mang ơn, tặng năm lạng bạc, an ủi cho về. Vương tự nghĩ không còn mặt mũi gặp bà nội, đi tới đi lui trong ngoài, tiến thoái lưỡng nan.
Vừa lúc thấy người chơi chọi cút, một ván cược mấy ngàn; mỗi lần mua một con cút, thường không dưới trăm đồng. Vương bỗng động ý, tính số tiền trong túi chỉ đủ buôn cút, bèn bàn với chủ quán. Chủ quán hết lòng xúi giục, lại hẹn cho ở nhờ ăn uống, không lấy tiền. Vương mừng, bèn đi. Mua cút đầy hai gánh, lại vào kinh. Chủ quán mừng, chúc ông bán nhanh. Đến đêm mưa lớn suốt sáng. Trời sáng, nước phố như sông, mưa rơi vẫn chưa dứt. Ở chờ nắng, liền mấy ngày không ngớt. Dậy xem lồng, cút chết dần. Vương sợ lắm, không biết tính sao. Hôm sau chết nhiều hơn, chỉ còn vài con, gom vào một lồng cho ăn; qua đêm đến xem thì chỉ còn một con sống. Bèn nói với chủ quán, nước mắt rơi không hay. Chủ quán cũng bóp tay tiếc.
Vương tự liệu vàng hết không đường về, chỉ muốn tìm cái chết, chủ quán khuyên giải. Cùng đi xem cút, nhìn kỹ nói: "Con này như giống anh hùng. Những con khác chết chưa chắc không do con này chọi chết. Anh rảnh cũng không việc gì làm, xin nuôi nó; nếu giỏi thì cược cũng có thể kiếm sống." Vương làm theo lời. Nuôi thuần xong, chủ quán bảo mang ra đầu phố cược rượu ăn. Cút khỏe lắm, hễ cược là thắng. Chủ quán mừng, đưa vàng cho Vương, bảo cùng con em đánh cược; ba trận thắng cả ba. Chừng nửa năm, dành được hai mươi lạng vàng. Lòng càng yên, coi cút như mạng.
Trước đó, đại thân vương thích cút, mỗi dịp Thượng nguyên lại thả cho những người nuôi cút dân gian vào phủ chọi nhau. Chủ quán nói với Vương: "Nay giàu to có thể tới ngay; chỗ không biết là ở mệnh anh." Bèn nói rõ cớ, dẫn cùng đi. Dặn: "Nếu thua thì chán nản ra về. Còn nếu muôn một cút thắng, vương nhất định muốn mua, anh đừng nhận; nếu vương ép, anh chỉ nhìn đầu tôi, đợi tôi gật rồi hãy nhận." Vương nói: "Vâng." Đến phủ, người nuôi cút chen vai ở dưới sân. Chốc sau vương ra điện. Tả hữu truyền: "Ai muốn chọi thì lên." Liền có một người cầm cút, rảo bước tiến lên. Vương sai thả cút, người kia cũng thả; thoáng nhảy vọt vài cái, cút khách đã thua. Vương cười lớn. Chốc lát, mấy người lên đều thua.
Chủ quán nói: "Được rồi." Cùng lên. Vương nhìn con cút, nói: "Mắt có gân giận, đó là giống cánh khỏe, không nên coi thường." Sai lấy con mỏ sắt đối đầu. Nhảy vọt một hai lần, cút của Vương Thành bị gãy lông cánh. Chọn lại con giỏi, đổi lại thua lại. Vương gấp, sai lấy cút ngọc trong cung. Chốc lát mang ra, lông trắng như cò, thần tuấn phi phàm. Vương Thành lòng chùng, quỳ xin thôi, nói: "Cút của đại vương là vật thần, sợ làm thương con của tôi, hỏng nghề của tôi." Vương cười nói: "Cứ thả. Nếu chọi mà chết, sẽ đền hậu." Thành bèn thả. Cút ngọc xông thẳng tới. Cút của Thành khi cút ngọc đến thì phục như gà giận chờ, khi cút ngọc mổ mạnh thì bật lên như hạc bay đánh trả; tiến lui giằng co, chừng một canh giờ. Cút ngọc dần mỏi, mà cút của Thành giận càng dữ, đánh càng gấp. Chẳng bao lâu lông tuyết rụng tơi tả, cút ngọc cụp cánh bỏ chạy. Người xem cả ngàn, không ai không than khen.
Vương đòi lấy cút, tự tay cầm, xem từ mỏ đến móng, xem kỹ một lượt, hỏi Thành: "Cút này bán được không?" Đáp: "Tiểu nhân không có sản nghiệp, nương tựa nhau mà sống, không muốn bán." Vương nói: "Ta thưởng giá cao, có thể đủ gia sản trung nhân. Muốn không?" Thành cúi đầu nghĩ hồi lâu, nói: "Vốn không ham giữ; nhưng đại vương đã thích, nếu cho tiểu nhân một nghề mưu sinh thì còn mong gì hơn." Vương hỏi giá, đáp ngàn vàng. Vương cười: "Đồ ngốc! Cái này có gì quý mà ngàn vàng?" Thành nói: "Đại vương không coi là quý, tôi coi là liên thành bích cũng không hơn." Vương hỏi: "Sao thế?" Đáp: "Tiểu nhân mang ra phố chợ, mỗi ngày được mấy lạng, đổi gạo cho cả nhà hơn mười miệng ăn, không lo đói rét. Báu vật nào bằng?" Vương nói: "Ta không để ngươi thiệt, cho hai trăm vàng." Thành lắc đầu. Lại thêm trăm. Thành nhìn chủ quán, chủ quán nét mặt không đổi. Bèn nói: "Vâng mệnh đại vương, xin bớt trăm." Vương nói: "Thôi đi! Ai chịu chín trăm đổi một con cút!" Thành bỏ cút vào túi định đi. Vương gọi: "Người nuôi cút, người nuôi cút quay lại! Thật cho sáu trăm, chịu thì bán, không thì thôi." Thành lại nhìn chủ quán, chủ quán vẫn thản nhiên. Lòng Thành đầy ắp, chỉ sợ mất dịp, nói: "Bán số này thì lòng thật không vui; nhưng giao dịch không thành thì tội càng lớn. Thôi, xin theo lệnh vương." Vương mừng, sai cân giao. Thành ôm vàng, lạy tạ ra về.
Chủ quán oán: "Tôi đã nói thế nào, anh lại vội tự bán? Cầm thêm chút nữa là tám trăm vàng đã trong tay rồi." Thành về, ném vàng lên bàn, xin chủ quán tự lấy, chủ quán không nhận. Thành nhường mãi, chủ quán mới tính tiền cơm trọ rồi nhận.
Vương Thành sửa soạn về, đến nhà kể hết việc đã làm, lấy vàng ra mừng. Bà già sai mua ba trăm mẫu ruộng tốt, dựng nhà, sắm đồ, thành ra nhà có tiếng. Bà dậy sớm, sai Thành trông coi cày cấy, vợ trông dệt vải; hơi lười là mắng. Vợ chồng yên ổn, không dám than thở. Qua ba năm, nhà càng giàu. Bà xin từ biệt muốn đi. Vợ chồng cùng níu, đến khóc. Bà cũng ở lại. Sáng hôm sau chờ, bà đã biệt tăm.
Dị Sử thị nói: "Giàu đều nhờ siêng, riêng người này nhờ lười, cũng là chuyện mới nghe. Nhưng không biết rằng nghèo thấu xương mà bản tính không đổi, đó là điều trời lúc đầu bỏ rồi sau thương. Trong cái lười lẽ nào thật có phú quý sao!"